Tại hội nghị AIOC 2026, bài giảng của Dr. Sudha Ganesh đã phân tích sâu sắc về những thách thức trong việc chẩn đoán viêm màng bồ đào do lao (TB Uveitis), một câu hỏi tồn tại dai dẳng trong nhãn khoa. Việc chẩn đoán bệnh lý này trở nên phức tạp do thiếu tiêu chuẩn vàng duy nhất, sự chồng lấp của các kiểu hình lâm sàng (clinical phenotypes) và hạn chế của các xét nghiệm miễn dịch học.
Dịch tễ học và cơ chế bệnh sinh
Tỷ lệ lưu hành toàn cầu của lao mắt chỉ khoảng 4%, tuy nhiên tại các vùng dịch tễ như Ấn Độ, Indonesia và Philippines, con số này dao động từ 22% đến 48%. Cơ chế bệnh sinh của TB Uveitis bao gồm hai con đường chính: nhiễm trực tiếp Mycobacterium tuberculosis (MTB) vào mô nội nhãn sau khi vi khuẩn lan truyền theo đường máu, gây phá vỡ hàng rào máu-võng mạc (blood retinal barrier) và kích hoạt phản ứng miễn dịch; hoặc thông qua cơ chế viêm qua trung gian miễn dịch do sự bắt chước phân tử (molecular mimicry) giữa kháng nguyên lao và kháng nguyên võng mạc. Phản ứng nghịch lý (paradoxical reaction) được định nghĩa là sự xấu đi hoặc tiến triển của tổn thương hoạt động trong khi bệnh nhân đang điều trị bằng thuốc chống lao (ATT).
Nhận diện kiểu hình lâm sàng và chẩn đoán
Các kiểu hình lâm sàng gợi ý lao mắt bao gồm viêm màng bồ đào trước hạt (granulomatous anterior uveitis) với nốt Busacca hoặc Koeppe, viêm mạch máu tắc nghẽn (occlusive vasculitis), viêm hắc mạc dạng serpiginous (serpiginous-like choroiditis) hoặc các nốt lao (tubercle). Các công cụ chẩn đoán hỗ trợ bao gồm OCT, chụp mạch huỳnh quang (FFA), chụp mạch indocyanine green (ICG), siêu âm sinh hiển vi (UBM) và siêu âm (USG). Đối với xét nghiệm PCR, các mục tiêu đơn lẻ như IS6110 có thể âm tính trong 10-40% mẫu bệnh phẩm, trong khi PCR đa mục tiêu (multi-targeted PCR) cho độ nhạy và độ đặc hiệu cao hơn.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ lưu hành lao mắt toàn cầu | 4% |
| Tỷ lệ lưu hành lao mắt vùng dịch tễ | 22-48% |
| Tỷ lệ âm tính của IS6110 trong mẫu lao | 10-40% |
| Tỷ lệ granuloma trong TB và Sarcoid (COMS study) | 12-13% |
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh việc chẩn đoán TB Uveitis thường là chẩn đoán giả định (presumed) dựa trên kiểu hình lâm sàng tương thích. Cần lưu ý rằng các bệnh lý như giang mai (syphilis) có thể là "kẻ giả mạo" (masquerader) hoàn hảo, đòi hỏi bác sĩ phải sàng lọc kỹ lưỡng trước khi quyết định điều trị ATT kéo dài.
Phân biệt lao mắt và Sarcoidosis
Nghiên cứu COMS cho thấy cả viêm màng bồ đào sau do lao và do sarcoid đều có thể biểu hiện granuloma trong 12-13% trường hợp. Tuy nhiên, các đặc điểm hình ảnh giúp phân biệt: tuberculoma thường đơn độc, màu vàng đậm, kích thước lớn, toàn bộ chiều dày, có nhiều mạch máu và xuất huyết, kèm theo viêm mạch máu tắc nghẽn. Ngược lại, granuloma trong sarcoidosis thường lan tỏa, hai mắt, đa ổ, nhỏ, một phần chiều dày, màu vàng nhạt, tròn và không liên quan đến mạch máu.
- Luôn sàng lọc các bệnh lý giả mạo như giang mai bằng xét nghiệm TPHA trước khi chẩn đoán xác định lao mắt.
- Sử dụng PCR đa mục tiêu thay vì đơn mục tiêu để tăng độ nhạy chẩn đoán từ dịch nội nhãn.
- Cân nhắc phản ứng nghịch lý nếu tình trạng viêm xấu đi dù đã tuân thủ điều trị ATT.
- Dựa vào kiểu hình lâm sàng đặc trưng (ví dụ: nốt Busacca, viêm mạch tắc nghẽn) để định hướng chẩn đoán khi xét nghiệm miễn dịch không rõ ràng.
- Phân biệt tổn thương lao với sarcoidosis dựa trên tính chất đơn độc/đa ổ và sự hiện diện của tân mạch/xuất huyết.
Góc nhìn nhãn khoa (biên tập bổ sung, cần kiểm chứng): Các đặc điểm hình ảnh như "contact sign" trên OCT là dấu hiệu quan trọng giúp phân biệt viêm hắc mạc do lao với các bệnh lý viêm màng bồ đào khác. Việc sử dụng thuốc ức chế miễn dịch trong trường hợp nghi ngờ lao cần hết sức thận trọng và phải phối hợp chặt chẽ với chuyên khoa lao/truyền nhiễm để tránh bùng phát bệnh hệ thống.
Tài liệu tham khảo:
Dr. Sudha Ganesh, 2026, TB or Not TB a Perennial Question, AIOC 2026 IC9, aioseditorproceedings, Video ID: gVhY7lmPbZY.