Bài giảng tại hội thảo AIOC2026 (năm 2026) về chủ đề tính toán công suất IOL trong các tình huống lâm sàng đặc biệt đã nhấn mạnh thách thức đối với phẫu thuật viên khi đối mặt với các mắt đã phẫu thuật khúc xạ, giác mạc hình chóp (keratoconus) và sau ghép giác mạc. Việc đạt được kết quả khúc xạ chính xác là mục tiêu hàng đầu, đặc biệt khi bệnh nhân có kỳ vọng cao về sự độc lập với kính sau phẫu thuật đục thủy tinh thể.
Các tình huống lâm sàng đặc biệt
Các nhóm bệnh nhân đặc biệt bao gồm những người đã trải qua phẫu thuật khúc xạ (RK, PRK, LASIK, SMILE), bệnh nhân mắc giác mạc hình chóp và bệnh nhân sau ghép giác mạc (PK, DALK, DSEK, DMEK). Nhu cầu phẫu thuật khúc xạ tăng trưởng với tốc độ khoảng 4% mỗi năm, dẫn đến số lượng bệnh nhân này ngày càng tăng trong thực hành lâm sàng. Đối với giác mạc hình chóp, tỷ lệ lưu hành tại Ấn Độ dao động từ 0,6% đến 2,3%, và tỷ lệ giác mạc hình chóp dưới lâm sàng (subclinical keratoconus) ở người lớn đi phẫu thuật đục thủy tinh thể có thể lên tới 27,5%. Những bệnh nhân này thường có kỳ vọng cao, tuy nhiên các nghiên cứu cho thấy dưới 70% số mắt đạt được kết quả trong khoảng +/- 0,5 diopter so với mục tiêu.
Nguồn gốc sai số trong tính toán IOL
Sai số trong tính toán công suất IOL thường xuất phát từ ba yếu tố chính: sai số chỉ số chiết suất (index error), sai số thiết bị (instrument error) và sai số công thức (formula error). Hầu hết các công thức sử dụng chỉ số keratometric chuẩn là 1,3375, giả định mối quan hệ hằng định giữa bán kính cong mặt trước và mặt sau giác mạc, điều này không còn đúng sau phẫu thuật khúc xạ. Phẫu thuật RK gây dẹt trung tâm và làm dốc vùng trung biên, trong khi LASIK làm thay đổi bề mặt giác mạc trước, dẫn đến thay đổi chỉ số keratometric và ảnh hưởng đến vị trí đặt thấu kính hiệu dụng (effective lens position - ELP). Sai số thiết bị xảy ra do các keratometer thường đo vùng cận trung tâm và giả định công suất giác mạc trung tâm (SimK), dẫn đến đọc sai K cao giả tạo, gây ra "hyperopic surprise" (viễn thị bất ngờ) sau LASIK cận thị hoặc "myopic surprise" (cận thị bất ngờ) sau LASIK viễn thị.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tốc độ tăng trưởng phẫu thuật khúc xạ toàn cầu | 4% mỗi năm |
| Tỷ lệ lưu hành giác mạc hình chóp tại Ấn Độ | 0,6% - 2,3% |
| Tỷ lệ giác mạc hình chóp dưới lâm sàng | 27,5% |
| Tỷ lệ mắt đạt +/- 0,5 diopter mục tiêu | Dưới 70% |
| Chỉ số keratometric chuẩn | 1,3375 |
Chiến lược tối ưu hóa tính toán
Để khắc phục các sai số, cần sử dụng các thiết bị đo đạc tiên tiến như máy đo bản đồ giác mạc dựa trên Scheimpflug (Scheimpflug based topographers) hoặc máy đo sinh trắc học dựa trên OCT (OCT based biometers) để đo cả độ cong mặt trước và mặt sau giác mạc. Các công thức hiện đại như Barrett True K, Barrett Universal 2, Haigis L, và các công cụ như ASCRS online calculator được khuyến cáo sử dụng. Việc lựa chọn IOL cũng rất quan trọng: sử dụng IOL phi cầu (aspheric IOL) cho bệnh nhân sau LASIK cận thị để giảm quang sai cầu dương, và IOL trung tính hoặc cầu dương cho bệnh nhân sau LASIK viễn thị. Đối với giác mạc hình chóp, công thức Barrett Universal 2 keratoconus được ghi nhận là hiệu quả nhất. Trong trường hợp sau ghép giác mạc, nên trì hoãn phẫu thuật 2-3 tháng sau khi tháo chỉ hoàn toàn và cân nhắc cách tiếp cận hai giai đoạn nếu độ loạn thị quá cao.
Bình luận: Thông tin theo Dr. Sushmitha Samak S (2026); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh việc cá thể hóa công thức dựa trên tiền sử phẫu thuật và dữ liệu đo đạc đa điểm. Hạn chế của các công thức cũ là dựa trên giả định giác mạc bình thường, do đó việc sử dụng các công thức thế hệ mới (Barrett, Kane) là bắt buộc trong các tình huống đặc biệt.
- Sử dụng máy đo sinh trắc học quang học (optical biometers) để đo chiều dài trục nhãn cầu chính xác.
- Ưu tiên các công thức tính toán hiện đại như Barrett True K hoặc Barrett Universal 2 cho mắt đã phẫu thuật khúc xạ.
- Sử dụng IOL phi cầu cho bệnh nhân sau LASIK cận thị để kiểm soát quang sai.
- Đối với bệnh nhân sau ghép giác mạc, nên lập kế hoạch phẫu thuật 2-3 tháng sau khi tháo chỉ.
- Cân nhắc phẫu thuật hai giai đoạn (astigmatic keratotomy trước khi phaco) nếu độ loạn thị quá cao.
Tài liệu tham khảo:
Dr. Sushmitha Samak S, 2026, IOL Power Calculation in Special Situations, AIOC2026 - IC105, Video ID: RmJ9pKx3eN4.