Tại hội nghị AIOC 2026, phiên IC171, Dr. Himanshu Shukla đã trình bày tổng quan về các phân tử thuốc cải tiến (innovator molecules) trong nhãn khoa, tập trung vào nhóm thuốc kháng VEGF (anti-VEGF). Các phân tử này là những thuốc sinh học gốc được cấp bằng sáng chế, trải qua quá trình nghiên cứu và phát triển (R&D) nghiêm ngặt để đạt được hồ sơ an toàn và hiệu quả tối ưu, tạo nền tảng cho các thế hệ thuốc mới và hệ thống phân phối thuốc cải tiến nhằm nâng cao kết quả điều trị cho bệnh nhân.
Lịch sử phát triển của các thuốc kháng VEGF
Khái niệm về yếu tố gây tăng sinh mạch máu (neovascularization) bắt đầu từ năm 1948 với việc xác định "yếu tố X" được tiết ra khi cơ thể phản ứng với tình trạng thiếu oxy (hypoxia). Đến năm 1998, yếu tố này được đặt tên chính thức là VEGF. Các mốc quan trọng trong điều trị nhãn khoa bao gồm: bevacizumab (2004, ban đầu dùng cho ung thư đại trực tràng), pegaptanib (Macugen, 2004, thuốc kháng VEGF nhãn khoa đầu tiên), ranibizumab (Lucentis, 2006, cho AMD), aflibercept (Eylea, 2011, cho AMD tân mạch), và faricimab (Vabysmo, 2022). Các thuốc này đã mở rộng chỉ định từ AMD sang phù hoàng điểm do đái tháo đường (DME) và bệnh võng mạc đái tháo đường tăng sinh (PDR).
Cơ chế bệnh sinh và đích tác động
Bệnh sinh của các bệnh lý võng mạc tân mạch bao gồm thiếu máu cục bộ, stress oxy hóa và viêm, dẫn đến tăng tiết VEGF. VEGF được tiết ra chủ yếu bởi biểu mô sắc bào võng mạc (RPE), tế bào chu mạch (pericytes), tế bào Müller và tế bào nội mô. VEGF-A là tác nhân chính tác động lên thụ thể 2 (receptor 2), và một phần lên thụ thể 1. VEGF-B tác động chủ yếu lên thụ thể 1. Ngoài ra, yếu tố tăng trưởng nhau thai (Placental growth factor) tác động lên thụ thể 2 và NRP-1. Sự kết hợp với Ang-2 (Angiopoietin-2) làm tăng tính không ổn định của mạch máu, thúc đẩy quá trình tân mạch.
So sánh các phân tử thuốc kháng VEGF
Các thuốc kháng VEGF có đặc điểm dược lý khác nhau: bevacizumab là kháng thể toàn phần, hiệu quả chi phí cao nhưng chưa được phê duyệt chính thức cho nhãn khoa (off-label). Ranibizumab là mảnh kháng thể đơn dòng, hiệu quả đã được chứng minh nhưng cần tiêm thường xuyên. Aflibercept là protein dung hợp (fusion protein) tác động lên cả VEGF-A, B và Placental growth factor, giúp giảm gánh nặng điều trị với khoảng cách tiêm Q12. Brolucizumab là mảnh biến đổi chuỗi đơn (single chain variable fragment) với nồng độ mol cao, giúp giảm độ dày võng mạc trung tâm hiệu quả nhưng có nguy cơ viêm nội nhãn. Faricimab là kháng thể bispecific tác động kép lên VEGF-A và Ang-2, cho phép kéo dài khoảng cách tiêm lên Q16.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Bevacizumab | Kháng thể toàn phần, off-label, chi phí thấp |
| Ranibizumab | Mảnh kháng thể đơn dòng, thời gian bán thải ngắn |
| Aflibercept | Protein dung hợp, tác động VEGF-A, B và PlGF, Q12 |
| Brolucizumab | Mảnh biến đổi chuỗi đơn, nồng độ mol cao, Q12 |
| Faricimab | Kháng thể bispecific, tác động VEGF-A và Ang-2, Q16 |
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các thuốc thế hệ mới như brolucizumab và faricimab cho thấy tiềm năng giảm gánh nặng tiêm nội nhãn, tuy nhiên dữ liệu an toàn dài hạn vẫn đang được theo dõi. Việc lựa chọn thuốc cần cá thể hóa dựa trên tình trạng bệnh lý, khả năng tài chính của bệnh nhân và nguy cơ viêm nội nhãn.
- Ưu tiên sử dụng các thuốc đã được phê duyệt chính thức cho chỉ định nhãn khoa để đảm bảo kiểm soát chất lượng.
- Cân nhắc chuyển đổi sang các thuốc thế hệ mới (như faricimab) cho các trường hợp đáp ứng kém với thuốc kháng VEGF truyền thống.
- Theo dõi sát tình trạng viêm nội nhãn khi sử dụng brolucizumab.
- Cá thể hóa phác đồ điều trị dựa trên bệnh lý nền (ví dụ: bệnh nhân có nguy cơ tim mạch cao).
- Đánh giá lại hiệu quả điều trị sau mỗi mũi tiêm để quyết định duy trì hoặc thay đổi loại thuốc.
Tài liệu tham khảo:
Dr. Himanshu Shukla, 2026, Innovator Molecules, AIOC2026 IC171, aioseditorproceedings, Video ID: kedrxB2B_1I.