Xử trí các tình huống khó trong phẫu thuật Phaco: Từ gây tê đến biến chứng IOL

Bs Ngô Hữu Thế
31.10.26
Last Updated

Khóa đào tạo AIOC2026 IC155 (2026) tập trung thảo luận về các tình huống lâm sàng phức tạp thường gặp trong phẫu thuật đục thủy tinh thể (cataract surgery), bao gồm quản lý bệnh nhân không hợp tác, biến chứng trong phẫu thuật và các vấn đề hậu phẫu. Các chuyên gia từ nhiều bệnh viện tại Ấn Độ đã chia sẻ kinh nghiệm thực tế để tối ưu hóa kết quả phẫu thuật.

Quản lý bệnh nhân không hợp tác và gây tê

Trong phẫu thuật Phaco, sự hợp tác của bệnh nhân là yếu tố then chốt. Các tình huống như bệnh nhân sợ hãi, mắc chứng sợ không gian kín (claustrophobia) hoặc khó thở có thể gây nguy hiểm. Đối với bệnh nhân không hợp tác, việc gây tê dưới bao (sub-Tenon anesthesia) được khuyến cáo thay vì gây tê tại chỗ (topical anesthesia) đơn thuần. Kỹ thuật này giúp bệnh nhân giảm đau đáng kể, không nhìn thấy kim tiêm và trở nên hợp tác hơn. Liều lượng khuyến cáo là 2 cc thuốc tê, có thể bổ sung thêm 2 cc nếu cần thiết để đạt mức vô cảm (akinesia) tốt hơn. Cần lưu ý tiêm gần vùng rìa (limbus) có thể gây xuất huyết dưới kết mạc (subconjunctival hemorrhage), do đó có thể tiêm xa hơn về phía cùng đồ (fornix) để giảm thiểu nguy cơ này.

Xử trí biến chứng đặt IOL và rách bao sau

Việc đặt nhầm công suất thủy tinh thể nhân tạo (IOL) hoặc gặp khó khăn khi đặt IOL là những tình huống cần xử trí khéo léo. Khi cần thay thế IOL, tác giả khuyến cáo đặt IOL mới vào túi bao trước khi cắt bỏ IOL cũ để bảo vệ bao sau (PC). Đối với các trường hợp rách bao sau (PCR), việc duy trì sự ổn định của tiền phòng là ưu tiên hàng đầu. Nếu xảy ra tình trạng lật IOL trong quá trình bơm rửa (hydro-implantation), cần sử dụng chất nhầy (viscoelastic) để lật lại IOL về đúng vị trí. Trong trường hợp haptic của IOL hydrophobic bị kẹt, cần đảm bảo haptic được giải phóng hoàn toàn và nằm trong túi bao để tránh viêm nhiễm do cọ xát vào mặt sau mống mắt.

Quản lý nhân cứng và rách bao trong phẫu thuật

Phẫu thuật trên nhân cứng (hard cataract) đòi hỏi kỹ thuật debulking (giảm khối lượng nhân) hiệu quả. Sai lầm phổ biến là không khoan đủ sâu, dẫn đến vết nứt không hoàn toàn. Cần khoan sâu ít nhất 2-2.5 mm để đạt độ bám tốt trước khi thực hiện kỹ thuật tách nhân (chop). Độ rộng của rãnh khoan nên tương đương hai đầu tip và có hình chữ U thay vì hình chữ V để đảm bảo tách nhân hiệu quả. Nếu rách bao xảy ra, việc nhận diện sớm thông qua dấu hiệu vạt lật (flap motility sign) là rất quan trọng. Nếu vạt lật bị đảo ngược và không phẳng, đó là dấu hiệu rách bao đã lan ra sau, cần dừng phẫu thuật Phaco ngay lập tức và cân nhắc chuyển sang SICS hoặc tìm kiếm sự hỗ trợ từ phẫu thuật viên dịch kính võng mạc (VR surgeon).

Biến chứng hậu phẫu: Viêm và bong màng Descemet

Viêm hậu phẫu là tình trạng thường gặp, cần phân biệt giữa viêm vô trùng (TAS - Toxic Anterior Segment Syndrome) và viêm nội nhãn (endophthalmitis). TAS thường xuất hiện sau 12-48 giờ với phù giác mạc toàn bộ, trong khi viêm nội nhãn cần được nghi ngờ nếu có đau dữ dội và giảm thị lực. Đối với bong màng Descemet (DM detachment), việc quản lý phụ thuộc vào vị trí và diện tích bong. Các trường hợp bong nhỏ có thể điều trị nội khoa bằng thuốc chống viêm, trong khi bong lớn cần can thiệp bằng cách bơm hơi (air injection) hoặc khí (gas injection như C3F8 hoặc SF6). Việc cố định bằng chỉ (suture fixation) có thể được cân nhắc trong các trường hợp bong tái phát.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Liều gây tê dưới bao2 cc (có thể thêm 2 cc)
Độ sâu khoan nhân2-2.5 mm
Thời gian khởi phát TAS12-48 giờ
Tỷ lệ bệnh nhân phàn nàn về rối loạn thị giác15-20%
Thời gian theo dõi bong màng Descemet6-8 phút trước khi giảm hơi
Bình luận: Thông tin theo AIOC2026 IC155 (2026); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các kỹ thuật xử trí biến chứng như tiêm hơi trong bong màng Descemet hoặc kỹ thuật tách nhân cần được thực hiện bởi phẫu thuật viên có kinh nghiệm. Việc sử dụng các loại thuốc tê và chất nhầy cần tuân thủ quy trình vô khuẩn nghiêm ngặt để tránh các biến chứng nhiễm trùng hoặc độc tính.
  • Luôn kiểm tra kỹ công suất IOL trước khi đặt để tránh phải thay thế.
  • Sử dụng kỹ thuật khoan sâu (2-2.5 mm) và tạo rãnh hình chữ U để tách nhân cứng an toàn.
  • Nhận diện sớm dấu hiệu rách bao sau qua vạt lật để chuyển đổi phương pháp phẫu thuật kịp thời.
  • Phân biệt rõ TAS và viêm nội nhãn dựa trên triệu chứng lâm sàng để có hướng xử trí phù hợp.
  • Sử dụng kính đeo mắt như một biện pháp hỗ trợ tạm thời cho bệnh nhân gặp rối loạn thị giác (dysphotopsia) hậu phẫu.

Tài liệu tham khảo:

AIOC2026, 2026, IC155 - What Next Situations in Cataract Surgery, aioseditorproceedings, Video ID: nyDGBP4pg2M.

Xem thêm