Bài giảng tại AIOC2026 (GP192) của Dr. Akila Ramkumar cung cấp cái nhìn tổng quan về lác phức tạp (complex strabismus), một tình trạng đòi hỏi sự hiểu biết sâu sắc về cơ chế bệnh sinh để đưa ra chiến lược điều trị hiệu quả. Lác phức tạp được định nghĩa là tình trạng lé không đồng hành (incomitant strabismus), trong đó bệnh nhân thường biểu hiện hạn chế vận nhãn do các cơ chế như hạn chế cơ (restriction), liệt cơ (paresis), rối loạn phân bố thần kinh (disinnervation) hoặc bất thường giải phẫu.
Định nghĩa và phân loại lác phức tạp
Lác phức tạp bao gồm các rối loạn phát triển không tiến triển do sai lệch đường dẫn truyền thần kinh sọ, điển hình là hội chứng co rút Duane (Duane's retraction syndrome), hội chứng Moebius hoặc xơ hóa cơ vận nhãn bẩm sinh (congenital fibrosis of the extraocular muscles). Ngoài ra, lác liệt (paralytic strabismus) liên quan đến dây thần kinh sọ III, IV, VI hoặc hiếm gặp hơn là nhược cơ (myasthenia), và lác hạn chế (restrictive strabismus) thường thứ phát sau bệnh lý tuyến giáp (thyroid disorder) cũng được xếp vào nhóm này. Thách thức chẩn đoán nằm ở việc xác định cơ chế gây ra sự không đồng hành thay vì chỉ đo lường độ lé đơn thuần.
Quy trình đánh giá lâm sàng
Quy trình đánh giá bắt đầu bằng việc khai thác bệnh sử chi tiết, quan sát tư thế đầu bất thường (abnormal head posture) và đánh giá vận nhãn để xác định các cơ bị hạn chế. Việc đo độ lé ở các vị trí nhìn (cardinal positions of gaze) là bắt buộc. Nghiệm pháp cưỡng bức duỗi (forced duction test - FDT) được coi là nghiệm pháp then chốt để phân biệt giữa nguyên nhân do liệt cơ hay do hạn chế cơ, từ đó định hướng kế hoạch phẫu thuật.
Các ca lâm sàng minh họa
Tác giả trình bày các ca bệnh cụ thể: một trẻ 2 tuổi bị liệt dây VI sau chấn thương đầu, được phẫu thuật lùi cơ trực trong kết hợp chuyển vị cơ (modified Nishida's procedure); một trẻ 4 tuổi mắc hội chứng Brown được phẫu thuật kéo dài gân cơ chéo trên; một trẻ 12 tuổi bị thiếu hụt vận nhãn lên đơn nhãn (monocular elevation deficit) được phẫu thuật lùi cơ trực dưới kết hợp chuyển vị; và một nam giới 45 tuổi bị lác do bệnh lý tuyến giáp được điều trị ổn định trước khi phẫu thuật lùi cơ trực dưới.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Độ tuổi bệnh nhân (ca 1) | 2 tuổi |
| Độ tuổi bệnh nhân (ca 2) | 4 tuổi |
| Độ tuổi bệnh nhân (ca 3) | 12 tuổi |
| Độ tuổi bệnh nhân (ca 4) | 45 tuổi |
| Độ lé (ca 2) | 25 prism diopter (hypotropia), 30 prism diopter (esotropia) |
| Độ lé (ca 4) | 35-40 prism diopter (R over L) |
| Phương pháp phẫu thuật (ca 1) | Lùi cơ trực trong, chuyển vị cơ (modified Nishida's) |
| Phương pháp phẫu thuật (ca 2) | Kéo dài gân cơ chéo trên (chicken suture) |
| Phương pháp phẫu thuật (ca 4) | Lùi cơ trực dưới |
Bình luận: Thông tin theo AIOC2026 (2026); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc xác định cơ chế (liệt vs hạn chế) thông qua FDT. Một điểm lưu ý là việc sử dụng modified Nishida's procedure trong các trường hợp lác phức tạp đòi hỏi kỹ thuật chính xác để tránh biến chứng. Hạn chế của tài liệu là không cung cấp số liệu thống kê lớn mà chỉ dựa trên các ca lâm sàng đơn lẻ.
- Luôn thực hiện FDT để phân biệt giữa liệt cơ và hạn chế cơ trước khi lập kế hoạch phẫu thuật.
- Đối với bệnh nhân lác do bệnh lý tuyến giáp, chỉ phẫu thuật khi tình trạng viêm đã ổn định (quiescent phase) và độ lé ổn định trong ít nhất 6 tháng.
- Cần chú ý đến nguy cơ nhược thị ở trẻ em trong độ tuổi phát triển thị giác khi có lác khởi phát cấp tính.
- Sử dụng các kỹ thuật chuyển vị cơ (như Nishida's procedure) là lựa chọn hiệu quả cho các trường hợp lác phức tạp có hạn chế vận nhãn.
Tài liệu tham khảo:
Dr. Akila Ramkumar, 2026, Complex Strabismus An Overview, AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: no8MaIhl6NA.