Tương quan cấu trúc và chức năng trong chẩn đoán Glaucoma: Phân tích OCT và Thị trường

Bs Ngô Hữu Thế
27.10.26
Last Updated

Bài giảng tại AIOC2026 (IC210) của Dr. Sushma Tejwani tập trung vào việc đánh giá đồng thời cấu trúc và chức năng thị giác trong chẩn đoán glaucoma hoặc các rối loạn thần kinh nhãn khoa. Việc hiểu rõ sự tương quan giữa lớp sợi thần kinh võng mạc (Retinal Nerve Fibre Layer - RNFL) và các ám điểm (scotomas) trên thị trường là yếu tố then chốt để tránh chẩn đoán sai hoặc điều trị không cần thiết.

Tầm quan trọng của sự tương quan cấu trúc và chức năng

Trong thực hành lâm sàng, sự bất tương xứng giữa cấu trúc và chức năng là tình trạng phổ biến. Mặc dù các hướng dẫn từ WGA (World Glaucoma Association) khuyến cáo đánh giá cả hai phương diện, nhưng thực tế không phải lúc nào cũng có sự đồng thuận hoàn hảo. Việc chẩn đoán glaucoma đòi hỏi phải tổng hợp nhiều thông số bao gồm nhãn áp, soi góc tiền phòng, và các xét nghiệm chức năng/cấu trúc. Nếu chỉ dựa vào một phương pháp duy nhất, bác sĩ có thể bỏ lỡ các dấu hiệu quan trọng hoặc đưa ra quyết định điều trị sai lầm.

Vai trò của OCT trong chẩn đoán sớm

Công nghệ OCT đã phát triển từ Time Domain sang Spectral Domain và Swept-source OCT. Tuy nhiên, độ chính xác chẩn đoán trong việc phát hiện glaucoma sớm không thay đổi đáng kể giữa các thế hệ máy. Một bản in OCT điển hình bao gồm thông tin bệnh nhân, bản đồ độ dày RNFL, bản đồ sai lệch (deviation maps), và so sánh với cơ sở dữ liệu chuẩn (normative database). Các vùng màu đỏ hoặc vàng trên bản đồ RNFL cần được phân tích cẩn thận dựa trên giá trị P (P values). Cần lưu ý rằng các vùng màu sắc bất thường trên OCT không đồng nghĩa với việc bệnh nhân chắc chắn mắc glaucoma; cần phải đối chiếu với lâm sàng.

Phân tích Ganglion Cell Complex và OCTA

Phức hợp tế bào hạch (Ganglion Cell Complex - GCC) bao gồm lớp sợi thần kinh, lớp tế bào hạch và lớp rối trong. Vì 50% tế bào hạch võng mạc (Retinal Ganglion Cells - RGCs) tập trung tại 5mm trung tâm hoàng điểm, việc đánh giá GCC có giá trị tương quan cao với glaucoma. Ngoài ra, OCTA (Optical Coherence Tomography Angiography) là kỹ thuật không xâm lấn cho phép quan sát mật độ mạch máu bề mặt và choriocapillaries. Trong glaucoma, sự mất mật độ mạch máu thường tương ứng với các khiếm khuyết cấu trúc, giúp hỗ trợ chẩn đoán khi các thông số khác chưa rõ ràng.

Hạn chế của OCT và các yếu tố gây nhiễu

OCT có những hạn chế nhất định, đặc biệt là hiệu ứng sàn (floor effect) trong các trường hợp tổn thương tiến triển (CD ratio 0.9). Ngoài ra, kích thước đĩa thị cũng ảnh hưởng đến kết quả: đĩa thị nhỏ có thể gây ra các vùng đỏ giả tạo trên OCT do sai lệch trong vòng tròn tính toán (calculation circle). Các yếu tố khác như chất lượng hình ảnh, đục môi trường trong suốt, lỗi khúc xạ, hoặc sự không hợp tác của bệnh nhân cũng có thể tạo ra các artifact (segmentation, centration, operator-dependent). Do đó, việc đánh giá kỹ lưỡng trước khi kết luận là bắt buộc.

Đánh giá thị trường và tiêu chuẩn Anderson

Thị trường là tiêu chuẩn vàng để đánh giá tổn thương chức năng. Việc phân tích thị trường bao gồm 8 vùng, từ dữ liệu bệnh nhân, chỉ số tin cậy, đến các biểu đồ độ lệch (total/pattern deviation) và chỉ số toàn cầu. Tiêu chuẩn Anderson được sử dụng để xác định thị trường bất thường: (1) Bản đồ độ lệch mẫu (pattern deviation plot) có 3 điểm trở lên với P < 1% hoặc một cụm điểm; (2) PSD (Pattern Standard Deviation) với P < 5%; (3) GHT (Glaucoma Hemifield Test) bất thường. Tuy nhiên, cần loại trừ các nguyên nhân khác như bệnh lý thần kinh hoặc tổn thương võng mạc khác trước khi chẩn đoán glaucoma.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Độ nhạy chẩn đoán sớmTrung bình RNFL được coi là thông số nhạy nhất
Ngưỡng sai số dương tính (False positive)Chấp nhận được lên đến 20%, >30% là không tin cậy
Ngưỡng sai số âm tính (False negative)Chấp nhận được lên đến 33%, có thể bỏ qua tới 50% trong glaucoma tiến triển
Tiêu chuẩn AndersonBất thường pattern deviation, PSD < 5%, GHT bất thường
Bình luận: Thông tin theo [Dr. Sushma Tejwani, 2026]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc không điều trị dựa trên một kết quả đơn lẻ. Hạn chế của bài giảng là không cung cấp số liệu thống kê cụ thể về độ nhạy/độ đặc hiệu của các thiết bị, chủ yếu dựa trên kinh nghiệm lâm sàng và diễn giải các tiêu chuẩn chẩn đoán kinh điển.
  • Luôn đối chiếu kết quả OCT với hình ảnh đĩa thị và thị trường thực tế.
  • Không vội vàng điều trị nếu chỉ có bất thường trên OCT mà không có tương quan chức năng.
  • Kiểm tra kỹ các chỉ số tin cậy (fixation loss, false positive/negative) trước khi đọc thị trường.
  • Cân nhắc kích thước đĩa thị khi diễn giải các vùng đỏ trên bản đồ RNFL.
  • Lặp lại xét nghiệm nếu kết quả không tin cậy hoặc không tương xứng với lâm sàng.

Tài liệu tham khảo:

Dr. Sushma Tejwani, 2026, AIOC2026 IC210 T Dr Sushma Tejwani the Nerve Fibre Layer and the Scotomas Using Oct and Perimet, AIOS Editor Proceedings 2, https://www.youtube.com/watch?v=R8EgEKOKk_Q

Xem thêm