Ứng dụng anti-VEGF và phối hợp laser trong bệnh võng mạc đái tháo đường qua các thử nghiệm lâm sàng

Bs Ngô Hữu Thế
17.10.26
Last Updated

Tại phiên hội thảo IC440 thuộc khuôn khổ Hội nghị Nhãn khoa Toàn Ấn Độ AIOC 2026, bác sĩ Dinesh Talwar đã tổng kết các bằng chứng thực nghiệm then chốt về việc sử dụng thuốc ức chế yếu tố tăng sinh nội mô mạch máu (anti-VEGF) nhằm tối ưu hóa quản lý bệnh võng mạc đái tháo đường.

Tiếp cận theo phổ bệnh và vai trò của laser trong phù hoàng điểm đái tháo đường

Bệnh võng mạc đái tháo đường tiến triển liên tục từ giai đoạn tiền lâm sàng, không có tổn thương đáy mắt hoặc bệnh võng mạc đái tháo đường tiền tăng sinh nhẹ (NPDR), cho đến giai đoạn tiến triển đe dọa thị lực gồm bệnh hoàng điểm đái tháo đường và bệnh võng mạc đái tháo đường tăng sinh (PDR). Ở giai đoạn không có bệnh võng mạc hoặc NPDR sớm, kiểm soát nội khoa toàn thân là biện pháp chủ đạo. Tuy nhiên, khi xuất hiện tổn thương hoàng điểm hoặc tăng sinh tân mạch, can thiệp nhãn khoa tích cực là bắt buộc.

Trong kỷ nguyên của các thuốc tiêm nội nhãn, vai trò của quang đông laser trong phù hoàng điểm đái tháo đường ảnh hưởng trung tâm (center-involving diabetic macular edema - CI-DME) vẫn cần được nhìn nhận đúng mực. Dù dịch tích tụ tại trung tâm fovea, vị trí rò rỉ nguyên phát thực tế có thể cách tâm hoàng điểm trên một đường kính gai thị và hoàn toàn tiếp cận được bằng laser khu trú (focal laser). Số liệu từ Protocol I của mạng lưới DRCR.net và nghiên cứu Resource chỉ ra rằng có 50% bệnh nhân biểu hiện rò rỉ khu trú hoặc dạng tổn thương hỗn hợp, cho phép điều trị hiệu quả bằng laser. Việc chỉ định laser khu trú kết hợp giúp giảm thiểu đáng kể số mũi tiêm nội nhãn mà không làm suy giảm thị lực cuối cùng.

Ngược lại, đối với hình thái phù hoàng điểm lan tỏa (diffuse macular edema), việc thực hiện laser dạng lưới (grid laser) lại làm suy giảm thị lực của bệnh nhân. Tác giả nhấn mạnh khuyến cáo dứt khoát không thực hiện laser lưới hoàng điểm trong thực hành lâm sàng hiện đại.

Lựa chọn thuốc ức chế VEGF dựa trên thị lực và độ dày võng mạc từ Protocol T và Protocol V

Dữ liệu từ thử nghiệm lâm sàng Protocol T cung cấp định hướng rõ ràng trong việc lựa chọn hoạt chất chống VEGF ban đầu. Ở nhóm bệnh nhân có thị lực kém (dưới 6/12), đặc biệt là phân nhóm có độ dày trung tâm hoàng điểm vượt quá 400 micron, aflibercept cho kết quả cải thiện thị lực vượt trội có ý nghĩa thống kê so với ranibizumab và bevacizumab. Dù sự cách biệt về thị lực giữa các thuốc có xu hướng thu hẹp lại sau mốc theo dõi 2 năm, aflibercept vẫn duy trì ưu thế làm khô tổn thương tốt nhất.

Ở những bệnh nhân có thị lực khởi điểm tốt (từ 6/12 trở lên), cả ba loại thuốc (aflibercept, ranibizumab, bevacizumab) đều mang lại kết cục thị lực tương đương nhau. Tuy nhiên, xét về khả năng giải quyết dịch phù, bevacizumab kém hiệu quả làm khô hoàng điểm hơn đáng kể so với ranibizumab và aflibercept. Do đó, nếu bệnh nhân có điều kiện kinh tế, ranibizumab hoặc aflibercept vẫn là lựa chọn ưu tiên ngay cả khi thị lực còn tốt (ví dụ 6/9). Ngược lại, nếu bệnh nhân bị giới hạn chi phí và phải dùng ranibizumab ở nhóm phù dày, việc bổ sung laser khu trú có thể giúp đạt mức độ khô tổn thương tương đương với aflibercept.

Thử nghiệm Protocol V giải quyết tình huống bệnh nhân có CI-DME nhưng thị lực nhìn xa tốt hơn 6/12 kèm thị lực nhìn gần tốt hơn N8. Kết quả cho thấy việc theo dõi đơn thuần, thực hiện laser khu trú, hay tiêm aflibercept đều cho kết quả thị lực tương đồng sau 2 năm. Do đó, không nên can thiệp tiêm thuốc trừ khi có bằng chứng tổn thương tiến triển xấu đi. Dấu hiệu chỉ định điều trị bao gồm thị lực nhìn xa giảm dưới 6/12 hoặc có sự suy giảm thị lực nhìn gần (ngay cả khi thị lực nhìn xa vẫn duy trì mức 6/9).

Bảng 1: Kết quả và khuyến cáo lựa chọn điều trị phù hoàng điểm đái tháo đường theo các thử nghiệm lâm sàng
Chỉ số/Thử nghiệm lâm sàngKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ tổn thương khu trú hoặc hỗn hợp (Protocol I & Resource study)50% bệnh nhân có rò rỉ khu trú, phù khu trú hoặc tổn thương hỗn hợp thích hợp laser
Hiệu quả thị lực ở mắt có thị lực < 6/12 (Protocol T)Aflibercept vượt trội hơn ranibizumab và bevacizumab; khoảng cách thu hẹp sau 2 năm theo dõi
Hiệu quả thị lực ở mắt có thị lực >= 6/12 (Protocol T)Cả 3 loại thuốc cho kết quả thị lực tương đương nhau
Khả năng làm khô hoàng điểm (Protocol T)Bevacizumab làm khô kém nhất kể cả ở mắt có thị lực tốt; ranibizumab phối hợp laser làm khô tương đương aflibercept
Can thiệp mắt có thị lực > 6/12 và nhìn gần > N8 (Protocol V)Theo dõi, laser khu trú và aflibercept cho kết quả tương đương; chỉ can thiệp khi có suy giảm chức năng
Thời gian giãn cách tiêm với thuốc mới FaricimabThị lực và độ khô tương đương hoặc nhỉnh hơn; tỷ lệ bệnh nhân khô nhanh cao hơn, cho phép giãn cách 12 tuần hoặc 16 tuần

Chỉ dấu tiên lượng đáp ứng điều trị và phác đồ cá thể hóa

Các phân tích lâm sàng cho phép nhận diện sớm phân nhóm bệnh nhân có đáp ứng sinh học thuận lợi. Sau 3 mũi tiêm nạp ban đầu, khoảng 50% bệnh nhân dùng aflibercept và 38% bệnh nhân dùng ranibizumab đạt đáp ứng hoàn toàn; nhóm này được gọi là nhóm đáp ứng tối ưu (elite responders). Những bệnh nhân thuộc nhóm đáp ứng tối ưu chỉ cần duy trì chính loại thuốc đó và thông thường chỉ cần bổ sung thêm 1 đến 2 mũi tiêm trong suốt cả năm tiếp theo.

Phác đồ tiêm linh hoạt khi cần (PRN) được áp dụng ngay từ đầu bằng cách tiếp tục tiêm ngắt quãng chừng nào mắt còn có cải thiện hình thái và chức năng. Tiêu chí ngừng tiêm đạt được khi thị lực đạt trên 6/12 đồng thời đường cong giải phẫu hố hoàng điểm trở về bình thường. Ngược lại, nếu sau 2 mũi tiêm liên tiếp mà tình trạng không cải thiện thêm và không đạt được tiêu chí ngừng tiêm, bệnh nhân được coi là kém đáp ứng và cần được chuyển sang điều trị bằng corticosteroid nội nhãn.

Chiến lược phối hợp trong bệnh võng mạc đái tháo đường tăng sinh và rủi ro của đơn trị liệu

Trong bệnh võng mạc đái tháo đường tăng sinh (PDR), các thử nghiệm lớn cho thấy đơn trị liệu bằng thuốc ức chế VEGF giúp bảo tồn thị trường ngoại vi tốt hơn so với quang đông toàn võng mạc (panretinal photocoagulation - PRP). Tuy nhiên, gánh nặng điều trị thực tế là rào cản nghiêm trọng: ở mắt PDR không có DME đi kèm, người bệnh phải tiêm từ 7 đến 10 mũi trong năm đầu và duy trì sang năm thứ 2. Đáng lưu ý, nếu bệnh nhân có phối hợp PRP, số lượng mũi tiêm cần thiết sẽ giảm đi một nửa.

Nguy cơ lớn nhất của đơn trị liệu kháng VEGF trong PDR là tình trạng mất dấu theo dõi (lost to follow-up). Một nghiên cứu quy mô nhỏ được viện dẫn cho thấy có tới 77% bệnh nhân PDR bỏ trị liệu anti-VEGF bị mất trên 3 hàng thị lực khi quay lại khám, và 50% bệnh nhân diễn tiến mù lòa với thị lực chỉ còn bóng bàn tay. Tác giả ví việc đơn trị liệu anti-VEGF trong PDR như "nắm đuôi cọp" (catching a tiger by the tail) - một khi đã bắt đầu thì rất khó dừng lại an toàn.

Nghiên cứu Proteus chứng minh rằng liệu pháp phối hợp PRP cùng anti-VEGF mang lại tỷ lệ thoái triển tân mạch hoàn toàn cao hơn hẳn so với chỉ dùng PRP đơn thuần. Bên cạnh đó, nghiên cứu PRIDE cho thấy dù đơn trị liệu anti-VEGF giúp thoái triển tân mạch rất nhanh ban đầu, hiện tượng tái phát tân mạch lại xuất hiện vào cuối năm thứ nhất; trong khi nhóm phối hợp laser duy trì hiệu quả bền vững và ổn định hơn.

Bảng 2: Dữ liệu về đơn trị liệu và phối hợp điều trị trong bệnh võng mạc đái tháo đường tăng sinh
Chỉ số/Thử nghiệm lâm sàngKết quả theo tài liệu
Số mũi tiêm nội nhãn PDR không DME trong 1-2 năm đầu7 đến 10 mũi tiêm
Tác động của PRP lên số mũi tiêm ở mắt PDR có DMEGiảm một nửa số lượng mũi tiêm
Hậu quả mất dấu theo dõi khi đơn trị liệu anti-VEGF77% mất > 3 dòng thị lực; 50% chỉ còn thị lực bóng bàn tay
Hiệu quả giảm tân mạch (Nghiên cứu Proteus)Phối hợp PRP + anti-VEGF giảm diện tích tân mạch vượt trội so với PRP đơn thuần
Tính bền vững thoái triển tân mạch (Nghiên cứu PRIDE)Đơn trị liệu tái phát tân mạch vào cuối năm 1; nhóm phối hợp cho kết quả bền vững hơn
Yêu cầu mũi tiêm khi tư vấn đơn trị liệu PDRCần tối thiểu 14 mũi tiêm trong 2 năm kèm cam kết tái khám nghiêm ngặt

Đối với trường hợp PDR đi kèm bệnh lý hoàng điểm, thứ tự can thiệp đóng vai trò sống còn: nếu tân mạch gồ cao khỏi bề mặt võng mạc (raised neovascularization), bác sĩ bắt buộc phải hoàn thành quang đông laser trước rồi mới tiêm anti-VEGF sau, nhằm ngăn chặn nguy cơ co kéo màng xơ mạch gây bong võng mạc co kéo (tractional retinal detachment - TRD). Nếu tổn thương tân mạch dạng phẳng (flat neovascularization), laser có thể thực hiện linh hoạt trước hoặc sau mũi tiêm anti-VEGF.

Bình luận: Bài trình bày của bác sĩ Dinesh Talwar làm rõ khoảng cách thực tế giữa các thử nghiệm lâm sàng hoàn hảo (như Protocol S, Protocol T) và môi trường điều trị đời thực. Mặc dù các thử nghiệm xác nhận đơn trị liệu anti-VEGF giúp bảo tồn vi trường thị giác tốt hơn laser phá hủy mô, nguy cơ mất dấu theo dõi tại các nước đang phát triển biến phác đồ đơn trị liệu PDR thành một lựa chọn nguy hiểm nếu người bệnh bỏ trị. Việc kết hợp PRP để cố định bệnh sinh mạch máu kết hợp anti-VEGF để làm khô hoàng điểm và thoái triển tân mạch tạm thời là một chiến lược thực dụng, giảm số lần tiêm và bảo vệ thị lực bền vững cho bệnh nhân.

  • Không chỉ định laser dạng lưới (grid laser) cho phù hoàng điểm đái tháo đường dạng lan tỏa vì nguy cơ giảm thị lực.
  • Tận dụng laser khu trú khi có điểm rò rỉ cách tâm hoàng điểm trên 1 đường kính gai thị để giảm bớt số lần tiêm nội nhãn.
  • Ở mắt có phù hoàng điểm ảnh hưởng trung tâm nhưng thị lực nhìn xa tốt hơn 6/12 và nhìn gần tốt hơn N8, ưu tiên theo dõi sát thay vì tiêm thuốc ngay.
  • Luôn hoàn thành laser toàn võng mạc trước khi tiêm thuốc ức chế VEGF nếu mắt có tân mạch gồ cao để phòng tránh bong võng mạc co kéo.
  • Cân nhắc chuyển đổi sang corticoid nội nhãn nếu hoàng điểm không cải thiện sau 2 mũi tiêm liên tiếp sau giai đoạn nạp ban đầu.

Tài liệu tham khảo:

Dinesh Talwar. (2026). Role of Anti Vegf in Dr Learnings from the Clinical Trials. AIOC 2026, Session IC440. AIOS Editor Proceedings 2. Video ID: Ln5i4kzKV_w.

Xem thêm