Ứng dụng lâm sàng của thuốc ức chế Carbonic Anhydrase và tác nhân tăng áp lực thẩm thấu trong điều trị Glaucoma

Bs Ngô Hữu Thế
12.10.26
Last Updated

Trong bài giảng trực tuyến số 633 năm 2026, Dr. Devindra Sood đã trình bày về vai trò của thuốc ức chế Carbonic Anhydrase Inhibitors (CAIs) và các tác nhân tăng áp lực thẩm thấu (hyperosmotic agents) trong việc kiểm soát nhãn áp (IOP) ở bệnh nhân glaucoma. Các nhóm thuốc này có khả năng giảm tiết thủy dịch hiệu quả, bất kể cơ chế gây tăng nhãn áp ban đầu là gì.

Cơ chế và dược lý của Carbonic Anhydrase Inhibitors

Enzyme carbonic anhydrase là các enzyme chứa kẽm, chịu trách nhiệm hydrat hóa carbon dioxide thành bicarbonate, giúp cân bằng sự mất cân bằng do vận chuyển natri vào không gian giữa các tế bào biểu mô không sắc tố. Để đạt được sự giảm nhãn áp có ý nghĩa, cần ức chế 99,9% hoạt tính của enzyme này. CAIs hoạt động bằng cách ức chế dòng bicarbonate vào hậu phòng, tạo môi trường acid làm giảm sản xuất thủy dịch. Thuốc có tác dụng toàn thân trên mắt và các cơ quan khác như thận, nơi tập trung nhiều isoenzyme 4. Cần lưu ý CAIs là các sulfonamide, do đó cần khai thác kỹ tiền sử dị ứng của bệnh nhân, tránh nhầm lẫn giữa các phản ứng phụ tiêu hóa thông thường với dị ứng thực sự (như phát ban, khó thở). Mặc dù cấu trúc của CAIs và sulfonamide kháng sinh có khác biệt, việc tránh sử dụng CAIs ở bệnh nhân có tiền sử dị ứng sulfonamide đã xác lập là khuyến cáo an toàn.

Hiệu quả lâm sàng và liều dùng của Acetazolamide

Acetazolamide là thuốc đại diện cho nhóm CAIs đường uống. Nghiên cứu cho thấy nồng độ huyết tương từ 5-10 microgram/ml là cần thiết để giảm nhãn áp. Việc tăng liều vượt quá ngưỡng này không làm tăng hiệu quả hạ nhãn áp mà chỉ làm tăng tác dụng phụ và kéo dài thời gian tác dụng. Mức giảm nhãn áp tối đa đạt được là 30-35%. Các tác dụng phụ thường gặp bao gồm mệt mỏi, sụt cân, trầm cảm, rối loạn tiêu hóa và vị kim loại trong miệng. Paresthesia (cảm giác tê rần) là tác dụng phụ phổ biến, có thể đánh giá bằng cách cho bệnh nhân uống đồ uống có gas (bệnh nhân sẽ thấy đồ uống bị "nhạt"). Đối với bệnh nhân dùng dài hạn, cần theo dõi công thức máu mỗi 2-3 tháng trong 6 tháng đầu để phòng ngừa thiếu máu bất sản (aplastic anemia).

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Giảm nhãn áp tối đa30-35%
Nồng độ huyết tương hiệu quả5-10 microgram/ml
Thời gian đạt đỉnh hạ nhãn áp1-2 giờ
Tần suất theo dõi công thức máuMỗi 2-3 tháng trong 6 tháng đầu
Bình luận: Tác giả nhấn mạnh việc sử dụng liều thấp (125mg) có hiệu quả tương đương liều 250mg nhưng ít tác dụng phụ hơn. Đây là kinh nghiệm lâm sàng quan trọng giúp tối ưu hóa tuân thủ điều trị, đặc biệt ở bệnh nhân cao tuổi.

Tác nhân tăng áp lực thẩm thấu

Các tác nhân tăng áp lực thẩm thấu như mannitol (đường tĩnh mạch) và glycerol (đường uống) được sử dụng trong các tình huống cấp cứu để giảm nhãn áp nhanh chóng bằng cách tăng áp lực thẩm thấu huyết thanh, kéo nước từ dịch kính vào máu. Mannitol 20% là lựa chọn phổ biến, tuy nhiên cần thận trọng ở bệnh nhân suy tim, suy thận do nguy cơ quá tải tuần hoàn. Glycerol đường uống có ưu điểm không cần đặt đường truyền tĩnh mạch nhưng có vị rất ngọt, gây buồn nôn, có thể khắc phục bằng cách uống lạnh hoặc dùng kèm thuốc chống nôn. Cần lưu ý mannitol không nên dùng ở bệnh nhân có viêm nhiễm mắt nặng do khả năng thẩm thấu vào mắt kém. Theo dõi sát huyết áp và mạch là bắt buộc khi truyền mannitol.

  • Luôn khai thác kỹ tiền sử dị ứng sulfonamide trước khi kê đơn CAIs.
  • Ưu tiên sử dụng liều thấp (125mg) hoặc dạng phóng thích kéo dài để giảm tác dụng phụ.
  • Theo dõi công thức máu định kỳ cho bệnh nhân dùng CAIs dài hạn.
  • Sử dụng mannitol thận trọng ở bệnh nhân có bệnh lý tim mạch hoặc thận.
  • Khuyên bệnh nhân hạn chế uống nước sau khi dùng thuốc tăng áp lực thẩm thấu để duy trì hiệu quả thẩm thấu.

Tài liệu tham khảo:

Dr. Devindra Sood, 2026, Carbonic Anhydrase Inhibitors and Hyperosmotic Agents, iFocus Online, Video ID: rUc9FHS5H-s.

Xem thêm