Ứng dụng OCT trong chẩn đoán và theo dõi Glaucoma: Từ cơ bản đến lâm sàng

Bs Ngô Hữu Thế
15.10.26
Last Updated

Hội thảo AIOC2026 IC360 về OCT trong quản lý Glaucoma nhấn mạnh vai trò không thể thay thế của thiết bị này trong thực hành lâm sàng hàng ngày. Việc hiểu rõ nguyên lý hoạt động và các hạn chế của máy là điều kiện tiên quyết để diễn giải chính xác kết quả hình ảnh.

Nguyên lý và các thế hệ OCT

OCT hoạt động tương tự siêu âm nhưng sử dụng chùm tia cận hồng ngoại (near infrared) để phản xạ từ võng mạc. Độ trễ thời gian giữa chùm tia gửi đi và phản xạ lại xác định độ sâu và độ dày của mô. Máy thực hiện nhiều lần quét A-scan để tái tạo hình ảnh ba chiều (3D). Spectral Domain OCT (SD-OCT) là thế hệ thứ hai được sử dụng phổ biến nhất, với độ phân giải trục khoảng 5 micron và độ phân giải ngang 15 micron. Tốc độ quét của SD-OCT đạt từ 20.000 đến 70.000 A-scan mỗi giây, giúp tăng cường độ phân giải, cải thiện cường độ tín hiệu và giảm thiểu nhiễu do chuyển động. Thế hệ thứ ba, Swept Source OCT (SS-OCT), sử dụng laser có thể điều chỉnh bước sóng dài hơn, cho phép thâm nhập sâu hơn vào mô võng mạc, giúp quan sát tốt hơn cả hắc mạc và dịch kính với tốc độ quét từ 100.000 đến 400.000 A-scan mỗi giây.

Cơ sở giải phẫu và phân tích lớp võng mạc

Tế bào hạch võng mạc (retinal ganglion cell) là đích đến của tổn thương do Glaucoma. Mỗi tế bào hạch bao gồm sợi trục, thân tế bào và sợi nhánh, đóng góp vào các lớp võng mạc tương ứng. Giả thuyết cơ bản trong chẩn đoán Glaucoma bằng OCT là sự chết đi của tế bào hạch dẫn đến teo và giảm thể tích mô, được đo lường thông qua độ mỏng của các lớp võng mạc thay vì đếm số lượng tế bào. OCT đo lường ba thành phần chính: độ dày lớp sợi thần kinh võng mạc (RNFL), đầu dây thần kinh thị giác và phức hợp tế bào hạch tại hoàng điểm.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Độ phân giải trục SD-OCT5 micron
Độ phân giải ngang SD-OCT15 micron
Tốc độ quét SD-OCT20.000 - 70.000 A-scan/giây
Tốc độ quét SS-OCT100.000 - 400.000 A-scan/giây
Định nghĩa tiến triển OCTThay đổi > 10 micron tại bất kỳ điểm nào

Hạn chế và sai số trong diễn giải

Các sai số phân đoạn (segmentation errors) là hạn chế lớn nhất, thường do cường độ tín hiệu kém, đĩa thị nghiêng, staphyloma, màng trước võng mạc (epiretinal membrane - ERM), bong dịch kính sau hoặc teo quanh gai thị lớn. Ví dụ, máy có thể nhận diện nhầm ERM thay vì màng ngăn trong (ILM) làm ranh giới đo lường. Ngoài ra, nhiễu do chớp mắt hoặc đục môi trường trong suốt cũng gây chặn tín hiệu. Đối với các trường hợp đĩa thị nghiêng, khái niệm Brooks membrane opening trở nên đặc biệt quan trọng để đo lường chính xác chiều rộng viền thần kinh tối thiểu (minimum rim width). Cần lưu ý rằng các máy khác nhau sử dụng các tiêu chuẩn đo lường khác nhau, do đó cần nhất quán sử dụng cùng một nền tảng máy để theo dõi tiến triển.

Bình luận: Thông tin theo AIOC2026, 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh việc không nên chỉ dựa vào dữ liệu thống kê (màu sắc) mà phải kiểm tra dữ liệu thô (raw data) và hình ảnh đáy mắt. Sai lầm phổ biến là tin tưởng tuyệt đối vào kết quả "xanh" (bình thường) mà bỏ qua các tổn thương thực thể do biến thể giải phẫu hoặc nhiễu ảnh.

Thực hành lâm sàng và theo dõi tiến triển

Việc chẩn đoán Glaucoma không chỉ dựa vào OCT mà cần sự tương quan giữa hình ảnh đĩa thị, nhãn áp, soi góc và thị trường. OCT đóng vai trò corroborating (củng cố) các phát hiện lâm sàng. Đối với bệnh nhân nghi ngờ Glaucoma, cần theo dõi định kỳ. Một thay đổi lớn hơn 10 micron tại bất kỳ điểm nào có thể gợi ý tiến triển, nhưng cần lặp lại kiểm tra để xác nhận. Cần thận trọng với "green disease" (bệnh lý vẫn hiện màu xanh trên bản đồ thống kê) khi bệnh nhân có phù gai thị hoặc các bệnh lý thần kinh khác. Trong cận thị, do nhãn cầu dài, cần chú ý đến các biến đổi quanh gai thị ảnh hưởng đến đo lường RNFL.

  • Luôn kiểm tra chất lượng hình ảnh và dữ liệu thô trước khi diễn giải kết quả thống kê.
  • Sử dụng cùng một thiết bị OCT để theo dõi tiến triển nhằm đảm bảo tính nhất quán.
  • Không chẩn đoán Glaucoma chỉ dựa trên OCT đơn thuần; cần tương quan với thị trường và khám lâm sàng.
  • Cảnh giác với các tổn thương thần kinh không do Glaucoma có thể gây ra các khuyết hổng RNFL tương tự.
  • Cân nhắc các biến thể giải phẫu như đĩa thị nghiêng hoặc cận thị khi đánh giá bản đồ độ dày.
Góc nhìn nhãn khoa (biên tập bổ sung, cần kiểm chứng): Sự tương quan giữa cấu trúc (OCT) và chức năng (thị trường) là nền tảng trong quản lý Glaucoma. Tuy nhiên, cần lưu ý hiện tượng "floor effect" (hiệu ứng sàn) trong OCT, nơi độ dày RNFL không giảm xuống dưới một ngưỡng nhất định do sự hiện diện của mô đệm thần kinh đệm, điều này có thể làm giảm độ nhạy của OCT trong giai đoạn Glaucoma tiến triển nặng.

Tài liệu tham khảo:

Amay Kamdar, 2026, AIOC2026 IC360 - OCT Beyond Borders: Mastering Structural Insights in Glaucoma, YouTube, Video ID: nlhE4tqDJQc

Xem thêm