Bài giảng tại hội thảo AIOC2026 (mã số IC252) của Dr. Siddharth Dikshit đã tổng quan về vai trò của siêu âm hiển vi (Ultrasound Biomicroscopy - UBM) như một công cụ chẩn đoán thiết yếu trong nhãn khoa từ những năm 1980. UBM cho phép quan sát các cấu trúc mà chụp cắt lớp quang học đoạn trước (Anterior Segment Optical Coherence Tomography - AS-OCT) không thể hiển thị do hạn chế về khả năng xuyên thấu của ánh sáng, đặc biệt là các cấu trúc nằm sau mống mắt hoặc trong điều kiện môi trường nhãn cầu bị phù nề.
Vai trò của UBM trong các bệnh lý góc tiền phòng
UBM là công cụ hỗ trợ đắc lực trong việc đánh giá cấu trúc góc tiền phòng, đặc biệt là các trường hợp góc đóng (closed angle) hoặc nghẽn đồng tử (pupillary block). Trong các trường hợp viêm màng bồ đào gây phù nề, AS-OCT thường không cho hình ảnh rõ nét, trong khi UBM cung cấp thông tin chi tiết về cấu trúc mống mắt và thể thủy tinh. Ví dụ, trong bệnh lý glôcôm phaco-morphic, UBM cho thấy độ vồng thể thủy tinh (lens vault) cao và cấu hình mống mắt bất thường. Sau khi thực hiện cắt mống mắt ngoại vi (PI), UBM giúp ghi nhận sự thay đổi độ cong của mống mắt ngoại vi và sự bình thường hóa áp lực nội nhãn.
Ứng dụng UBM trong các bệnh lý bẩm sinh và chấn thương
Trong các trường hợp nhi khoa như vi cầu thể thủy tinh (microspherophakia), UBM giúp xác định cấu hình mống mắt lồi và tình trạng thể thủy tinh bán trật ra trước gây nghẽn đồng tử, ngay cả khi giác mạc không đủ trong để thăm khám lâm sàng. Đối với các trường hợp chấn thương, UBM hỗ trợ phát hiện tình trạng bong thể mi (cyclodialysis), xuất huyết tiền phòng (hyphema), hoặc sự hiện diện của dị vật trong tiền phòng và thể mi mà các phương pháp khác khó phát hiện. Ngoài ra, UBM còn giúp theo dõi đáp ứng điều trị trong các trường hợp tràn dịch thể mi (ciliary effusion) do sử dụng thuốc như topiramate.
UBM trong chẩn đoán khối u và biến chứng sau phẫu thuật
UBM đóng vai trò quan trọng trong việc phân biệt các tổn thương vùng thể mi như nang thể mi (ciliary body cyst) và các khối u ác tính như u hắc tố (melanoma) hoặc u biểu mô tủy (medulloepithelioma). UBM giúp đánh giá đặc điểm khối u, theo dõi kích thước và đáp ứng sau điều trị bằng xạ trị áp sát (plaque brachytherapy). Đối với các biến chứng sau phẫu thuật đặt thủy tinh thể nhân tạo (IOL) hoặc thấu kính collamer cấy ghép (ICL), UBM giúp xác định các vị trí tiếp xúc bất thường giữa mống mắt và IOL, tình trạng tán xạ sắc tố (pigment dispersion) hoặc các trường hợp lệch ICL cần phải lấy bỏ.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Thời điểm ra đời UBM | Đầu những năm 80 |
| Áp lực nội nhãn (phaco-morphic glaucoma) | 46 mmHg |
| Thiết bị sử dụng | Absolute từ Quantel |
| Chỉ định UBM | Chẩn đoán nghẽn đồng tử, u thể mi, chấn thương, biến chứng IOL/ICL |
Bình luận: Thông tin theo Dr. Siddharth Dikshit, AIOC2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. UBM vẫn là tiêu chuẩn vàng để đánh giá các cấu trúc nằm sau mống mắt. Hạn chế của UBM là cần tiếp xúc trực tiếp với nhãn cầu, đòi hỏi kỹ năng của người thực hiện và có thể gây khó chịu cho bệnh nhân.
- Sử dụng UBM khi AS-OCT không thể xuyên thấu qua các cấu trúc bị phù nề hoặc nằm sau mống mắt.
- UBM là công cụ hỗ trợ chẩn đoán quan trọng trong các trường hợp nghi ngờ u thể mi hoặc nang thể mi.
- Theo dõi sát các trường hợp lệch ICL hoặc IOL bằng UBM để phát hiện sớm tình trạng tán xạ sắc tố.
- UBM giúp đánh giá hiệu quả điều trị trong các bệnh lý tràn dịch thể mi hoặc nghẽn đồng tử.
Tài liệu tham khảo:
Dr. Siddharth Dikshit, 2026, Ultrasound Biomicroscopy Still a Trusted Lieutenant, AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: NGJb8Jsgk1k.