Viêm màng bồ đào (uveitis) là nguyên nhân gây mù lòa không hồi phục đứng hàng thứ 3, chiếm 5-20% các trường hợp mù lòa pháp lý, với tỷ lệ mắc mới từ 14 đến 52,4 trên 100.000 người và tỷ lệ hiện mắc là 0,73%. Việc hiểu rõ cơ chế miễn dịch là nền tảng để lựa chọn thuốc sinh học (biologic agents) thay thế cho liệu pháp steroid truyền thống, vốn gây ra nhiều tác dụng phụ như loãng xương (osteopenia) và hội chứng Cushing.
Cơ chế miễn dịch và vai trò của thuốc sinh học
Cơ chế bệnh sinh của viêm màng bồ đào liên quan đến sự thất bại của cơ chế dung nạp trung ương tại tuyến ức, dẫn đến các tế bào T tự phản ứng thoát ra ngoại vi. Khi tiếp xúc với kháng nguyên võng mạc hoặc do bắt chước phân tử (molecular mimicry), các tế bào này được hoạt hóa, giải phóng cytokine tiền viêm như IL-12 và IL-23, biệt hóa thành tế bào T hỗ trợ (T helper cell) 1 và 17. Các tế bào này giải phóng chemokine và phân tử kết dính như TNF-alpha, giúp chúng xuyên mạch vào mắt. Thuốc sinh học tác động bằng cách trung hòa cytokine hoặc chặn thụ thể, ngăn chặn sự di cư của tế bào viêm vào mắt mà không gây ức chế miễn dịch toàn thân như corticosteroid.
Các nhóm thuốc sinh học phổ biến
Các nhóm thuốc chính bao gồm: ức chế TNF-alpha (adalimumab, infliximab), ức chế IL-6 (tocilizumab), ức chế tế bào B (rituximab) và ức chế JAK-STAT (tofacitinib). Adalimumab là kháng thể đơn dòng hoàn toàn của người, được FDA chấp thuận cho viêm màng bồ đào trung gian, sau và toàn bộ không nhiễm trùng. Liều dùng là 80 mg tiêm dưới da liều tải, sau đó 40 mg mỗi 2 tuần. Các thử nghiệm VISUAL 1, 2, 3 và SYCAMORE đã chứng minh hiệu quả giảm 55% nguy cơ tái phát và giảm phụ thuộc corticosteroid.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Giảm nguy cơ tái phát (Adalimumab) | 55% |
| Giảm nguy cơ thất bại điều trị (VISUAL 1) | 50% |
| Tỷ lệ đáp ứng (APTITUDE trial) | 34% (7/21 bệnh nhân) |
| Kiểm soát bệnh (Rituximab) | 70-80% |
Bình luận: Tác giả nhấn mạnh việc sử dụng thuốc sinh học cần tuân thủ nghiêm ngặt quy trình sàng lọc lao (TB) và các bệnh nhiễm trùng khác. Một hạn chế lớn là chi phí và sự tuân thủ của bệnh nhân. Việc phối hợp với thuốc ức chế miễn dịch kinh điển (như methotrexate) là cần thiết để tránh hình thành kháng thể kháng thuốc sinh học.
Thực hành lâm sàng và theo dõi
Trước khi khởi trị, cần thực hiện bộ xét nghiệm cơ bản: công thức máu, ESR, CRP, chức năng gan, thận, đường huyết, sàng lọc lao (Chest X-ray, HRCT, Mantoux/QuantiFERON-TB Gold), HIV, viêm gan B và C. Đối với rituximab và tocilizumab, cần kiểm tra thêm globulin miễn dịch và lipid máu. Việc taper thuốc được thực hiện sau khi bệnh nhân đạt trạng thái ổn định (quiescence) trong 2 năm. Tofacitinib là thuốc đường uống mới, cần thận trọng ở bệnh nhân cao tuổi hoặc có nguy cơ tim mạch do nguy cơ huyết khối.
- Luôn sàng lọc lao kỹ lưỡng trước khi bắt đầu liệu pháp sinh học.
- Phối hợp methotrexate với adalimumab để giảm nguy cơ hình thành kháng thể kháng thuốc.
- Cá thể hóa phác đồ dựa trên tình trạng tài chính và mức độ nghiêm trọng của bệnh.
- Theo dõi sát các dấu hiệu nhiễm trùng và tác dụng phụ tại chỗ tiêm.
- Cân nhắc chuyển tuyến chuyên khoa thấp khớp (rheumatologist) nếu bệnh nhân có biểu hiện hệ thống phức tạp.
Tài liệu tham khảo:
Dr. Abhilasha Baharani, 2026, Biologic Agents in Ophthalmology, iFocus Online, Video ID: 1udKp-1_7_g.