Vai trò của lưu lượng máu nhãn cầu và bảo vệ thần kinh trong bệnh Glaucoma

Bs Ngô Hữu Thế
13.10.26
Last Updated

Trong bài giảng AIOC2026 IC285 năm 2026, Dr. Sagarika Patyal đã nhấn mạnh tầm quan trọng của lưu lượng máu nhãn cầu (ocular blood flow) đối với bệnh nhân Glaucoma, đặc biệt khi tổn thương tế bào hạch võng mạc (Retinal Ganglion Cell - RGC) vẫn tiến triển ngay cả khi nhãn áp (Intraocular Pressure - IOP) được kiểm soát. Các yếu tố bệnh sinh chính bao gồm stress oxy hóa, độc tính kích thích (excitotoxicity), rối loạn điều hòa mạch máu và viêm thần kinh (neuroinflammation).

Cơ chế bệnh sinh và rối loạn điều hòa mạch máu

Sự tưới máu ổn định cho thần kinh thị giác là yếu tố sống còn, tuy nhiên huyết áp và nhãn áp không bao giờ ở trạng thái tĩnh. Trong bệnh Glaucoma, lưu lượng máu tại võng mạc, hắc mạc và tuần hoàn sau nhãn cầu (retrobulbar circulation) thường bị giảm sút do rối loạn điều hòa mạch máu. Hiệp hội Glaucoma Thế giới (World Glaucoma Association) đã xác định rối loạn điều hòa mạch máu là yếu tố góp phần vào bệnh sinh của Glaucoma. Tình trạng thiếu máu cục bộ thần kinh thị giác mãn tính dẫn đến mất RGC bất kể mức độ IOP. Các yếu tố như rối loạn điều hòa mạch máu nguyên phát, rối loạn chức năng nội mô, hoạt hóa tế bào sao (astrocyte activation) và tăng IOP kết hợp gây ra tình trạng tự điều hòa mạch máu bất thường, làm trầm trọng thêm tình trạng thiếu máu cục bộ.

Bằng chứng từ các nghiên cứu lâm sàng

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra mối liên quan giữa áp lực tưới máu thấp và Glaucoma góc mở. Barbados Eye Study cho thấy áp lực tưới máu tâm thu, tâm trương và trung bình thấp đều có nguy cơ tương đối cao. Baltimore Eye Study ghi nhận khi áp lực tâm trương thấp dưới 30 mmHg, nguy cơ phát triển bệnh tăng cao. Rotterdam Eye Study báo cáo bệnh nhân có áp lực tưới máu nhãn cầu dưới 50 mmHg có nguy cơ phát triển Glaucoma cao gấp 4 lần. Các nghiên cứu này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc theo dõi huyết áp và áp lực tưới máu trong thực hành lâm sàng.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Ngưỡng áp lực tâm trương tăng nguy cơDưới 30 mmHg, tài liệu không nêu cỡ mẫu
Ngưỡng áp lực tưới máu tăng nguy cơDưới 50 mmHg, tài liệu không nêu cỡ mẫu
Nguy cơ phát triển Glaucoma (Rotterdam)4 lần, tài liệu không nêu cỡ mẫu

Ca lâm sàng: Bệnh nhân Glaucoma và đa hồng cầu

Báo cáo một trường hợp nam quân nhân 34 tuổi, tiền sử sống ở vùng cao, bị tắc động mạch trung tâm võng mạc (CRAO) và Glaucoma. Bệnh nhân có hemoglobin 22.3, hematocrit 56 và bằng chứng đột quỵ trên MRI. Nghiên cứu cho thấy bệnh nhân Glaucoma có độ nhớt huyết tương và hematocrit cao hơn nhóm chứng. Việc điều chỉnh các yếu tố hệ thống và thay đổi thuốc từ timolol sang dorzolamide (liều 5:00, 3:00, 10:00 p.m.) đã cải thiện lưu lượng máu. Theo dõi 24 giờ cho thấy sự sụt giảm huyết áp đáng kể (22% tâm thu, 15% tâm trương) giữa lúc ngủ và thức, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc kiểm soát huyết áp ban đêm.

Chiến lược bảo vệ thần kinh

Các tác nhân bảo vệ thần kinh (neuroprotective agents) đang được nghiên cứu bao gồm Brimonidine, các yếu tố dinh dưỡng thần kinh (BDNF, CNTF), Citicoline, Nicotinamide, Insulin và Resveratrol. Resveratrol được ghi nhận giúp kích thích tăng trưởng tế bào, giảm apoptosis và giảm stress oxy hóa. Các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn về các tác nhân này dự kiến sẽ có kết quả vào năm 2026.

Bình luận: Bài giảng cung cấp cái nhìn tổng thể về mối liên hệ giữa huyết động học hệ thống và bệnh lý Glaucoma. Hạn chế của tài liệu là các dữ liệu về nghiên cứu lâm sàng được trích dẫn dưới dạng tổng quan, thiếu chi tiết về thiết kế nghiên cứu và cỡ mẫu cụ thể. Việc áp dụng các thuốc bảo vệ thần kinh hiện vẫn đang trong giai đoạn thử nghiệm, cần thận trọng khi áp dụng vào thực hành lâm sàng thường quy.
  • Theo dõi huyết áp 24 giờ ở bệnh nhân Glaucoma có tiến triển dù IOP bình thường.
  • Cân nhắc ảnh hưởng của thuốc chẹn beta tại chỗ đối với lưu lượng máu đầu thần kinh thị giác.
  • Đánh giá các yếu tố hệ thống như hematocrit và độ nhớt máu ở bệnh nhân Glaucoma trẻ tuổi.
  • Tối ưu hóa thời điểm dùng thuốc hạ nhãn áp để tránh tình trạng hạ huyết áp ban đêm quá mức.
  • Cập nhật các thử nghiệm lâm sàng về bảo vệ thần kinh dự kiến công bố năm 2026.

Tài liệu tham khảo:

Dr. Sagarika Patyal, 2026, AIOC2026 IC285 the World of Ocular Blood Flow Neuroprotection Where Are We, AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: mBYiQDFPW8o.

Xem thêm