Xạ trị áp sát bằng plaque củng mạc trong điều trị u nguyên bào võng mạc

Bs Ngô Hữu Thế
15.10.26
Last Updated

Bài giảng tại AIOC2026 (năm 2026) về chủ đề xạ trị áp sát (plaque brachytherapy) cho u nguyên bào võng mạc (retinoblastoma) đã tổng kết kinh nghiệm lâm sàng tại LV Prasad Eye Institute. Phương pháp này sử dụng bức xạ liều cao, tập trung vào vùng u, giúp bảo tồn các cấu trúc quan trọng như đĩa thị hoặc hoàng điểm.

Chỉ định và chống chỉ định

Xạ trị áp sát thường được chỉ định như một phương pháp điều trị bổ trợ hoặc giảm nhẹ cho các trường hợp u nguyên bào võng mạc tái phát sau hóa trị toàn thân (intravenous chemotherapy) hoặc hóa trị nội nhãn. Đối với điều trị nguyên phát, phương pháp này áp dụng cho các khối u đơn độc, kích thước đường kính đáy dưới 6 mm, độ dày dưới 6 mm (đối với plaque ruthenium) hoặc dưới 8-9 mm (đối với plaque iodine). Vị trí u thường nằm phía trước xích đạo đến ora serrata. Các trường hợp u gần đĩa thị hoặc thần kinh thị có thể sử dụng loại plaque có khía (notch plaque) để bao phủ 180 độ quanh thần kinh thị.

Chống chỉ định bao gồm các khối u xâm lấn cấu trúc tiền phòng như mống mắt, thể mi. Các khối u cạnh gai thị (juxtapapillary) bao quanh hơn 2 góc phần tư hoặc hơn 180 độ quanh thần kinh thị thường không được khuyến cáo. Ngoài ra, các khối u lớn trên 16 mm hoặc đường kính trên 10 mm, hoặc các trường hợp có gieo rắc dưới võng mạc lan tỏa, xuất huyết dịch kính, bong võng mạc được xem là chống chỉ định tương đối.

Thông số kỹ thuật và liều lượng

Liều bức xạ được tính toán dựa trên chiều cao của khối u, với độ cao phù hợp từ 3 mm đến tối đa 6-7 mm. Luôn cần tạo biên an toàn từ 1-2 mm xung quanh khối u để dự phòng sai lệch vị trí khi đặt plaque. Liều bức xạ thường dao động từ 30 đến 46 Gray trong khoảng thời gian từ 2 đến 5 ngày đối với plaque ruthenium 106.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Cỡ mẫu nghiên cứuTài liệu không nêu
Thời gian theo dõiTối thiểu 3 tháng
Liều bức xạ30 - 46 Gray
Thời gian xạ trị2 - 5 ngày
Tỷ lệ bảo tồn nhãn cầu50% - 55%
Tỷ lệ thị lực < 20/20065%
Tỷ lệ thị lực 20/608%
Tỷ lệ biến chứng xuất huyết dịch kính9%

Kết quả và biến chứng

Nghiên cứu hồi cứu tại LV Prasad Eye Institute (2002-2022) cho thấy 50-55% mắt được bảo tồn nhãn cầu sau xạ trị áp sát. Các biến chứng thường gặp bao gồm xuất huyết dịch kính (9%), bong võng mạc và đục thủy tinh thể. Bệnh lý võng mạc do bức xạ (radiation-induced retinopathy) là biến chứng muộn, thường xuất hiện sau khoảng 12 tháng. Phân tích hồi quy cho thấy kiểu thoái triển u loại 2 sau hóa trị toàn thân có nguy cơ phải cắt bỏ nhãn cầu (enucleation) cao gấp 7,3 lần. Sự hiện diện của gieo rắc dịch kính cũng là yếu tố nguy cơ cao dẫn đến cắt bỏ nhãn cầu sau này.

Bình luận: Thông tin theo AIOC2026, 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc theo dõi sát trong 6 tháng đầu sau xạ trị để phát hiện tái phát. Hạn chế của nghiên cứu là thiết kế hồi cứu kéo dài 20 năm, có thể có sự thay đổi trong phác đồ hóa trị và kỹ thuật xạ trị theo thời gian.
  • Kiểm tra kỹ các khối u có gieo rắc dịch kính vì đây là yếu tố nguy cơ cao thất bại điều trị.
  • Luôn duy trì biên an toàn 1-2 mm khi đặt plaque để tránh bỏ sót vùng u.
  • Theo dõi sát bệnh nhân trong 6 tháng đầu sau xạ trị để phát hiện sớm tái phát tại chỗ hoặc vị trí mới.
  • Đánh giá kiểu thoái triển u sau hóa trị để tiên lượng khả năng đáp ứng với xạ trị áp sát.

Góc nhìn nhãn khoa (biên tập bổ sung, cần kiểm chứng): Xạ trị áp sát là kỹ thuật chuyên sâu đòi hỏi sự phối hợp giữa bác sĩ nhãn khoa và bác sĩ ung bướu xạ trị. Việc bảo tồn nhãn cầu cần cân nhắc giữa kiểm soát u và bảo tồn chức năng thị giác, đặc biệt khi u liên quan đến hoàng điểm hoặc gai thị.


Tài liệu tham khảo:

Dr. Vishal Raval, 2026, Episcleral Plaque Brachytherapy for Retinoblastoma, AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: aDZc9ZC2a-E.

Xem thêm