Xử trí chấn thương mắt do súng carbide tự chế ở bệnh nhân trẻ tuổi: Phác đồ cấp cứu và can thiệp phẫu thuật

Bs Ngô Hữu Thế
27.10.26
Last Updated

Tại hội thảo AIOC2026 công bố trên kênh AIOS Editor Proceedings 2 (2026), Dr. Manushree Gautam đã báo cáo phác đồ cấp cứu và điều trị tổn thương mắt do súng carbide tự chế trên chuỗi 14 ca lâm sàng, tập trung ở đối tượng nam giới trẻ tuổi và trẻ em. Báo cáo phân tích toàn diện từ cơ chế chấn thương, phác đồ rửa mắt cấp cứu tại phòng khám ban đầu đến các chỉ định ghép màng ối sớm nhằm tối ưu hóa phục hồi thị giác.

Cơ chế chấn thương phức hợp do súng carbide tự chế

Chấn thương mắt do súng carbide (carbide gun) gia tăng đột biến trong mùa lễ hội Diwali, xuất phát từ các video tự làm (DIY) lan truyền trên mạng xã hội. Đối tượng tổn thương chủ yếu là nam giới trẻ tuổi và trẻ em. Loại vũ khí tự chế này sử dụng bột canxi carbide (calcium carbide) - một chất dễ dàng mua được cho mục đích nông nghiệp để làm bù nhìn đuổi chim. Khi người dùng cho bột canxi carbide vào ống nhựa và thêm nước, phản ứng hóa học xảy ra sinh ra khí acetylene gây nổ nén. Đồng thời, phản ứng tạo ra sản phẩm phụ là canxi hydroxide (calcium hydroxide), nguyên nhân chính gây ra bỏng kiềm nghiêm trọng. Như vậy, chấn thương mắt do súng carbide là loại tổn thương phối hợp đồng thời ba cơ chế song song: bỏng hóa chất (bỏng kiềm), chấn thương nhiệt, chấn thương tù (blunt trauma) và chấn thương do mảnh vỡ dăng bắn (shrapnel injury). Mặc dù các báo cáo ca lâm sàng trong y văn có ghi nhận mảnh nhựa hoặc mảnh vỡ găm vào nhãn cầu, tại cơ sở của tác giả không phát hiện dị vật nhựa hay mảnh dăng bên trong mắt ở chuỗi ca này.

Biểu hiện lâm sàng và tổn thương bề mặt nhãn cầu

Hình thái tổn thương lâm sàng ở bệnh nhân chấn thương súng carbide rất đa dạng, kéo dài từ phần phụ đến các cấu trúc nội nhãn. Tổn thương phổ biến nhất ghi nhận được là bỏng vùng quanh mắt (periocular burns). Đáng chú ý, phần lớn bệnh nhân bị bỏng quanh mắt đơn thuần không kèm theo chấn thương nội nhãn nghiêm trọng. Các biểu hiện tổn thương bề mặt nhãn cầu bao gồm trầy xước thượng mô (epithelial abrasions), khuyết thượng mô giác mạc (corneal epithelial defects), phù cuống/mô đệm (stromal edema), và thiếu máu rìa (limbal ischemia). Trong những trường hợp nặng, ghi nhận tình trạng hoại tử nhuyễn giác mạc và củng mạc (corneal and scleral melt). Các dấu hiệu của chấn thương tù kèm theo bao gồm thiếu máu kết mạc (conjunctival blanching), sưng mi mắt, phù kết mạc (chemosis), xuất huyết tiền phòng (hyphema), dị vật găm, rách mi mắt và rách giác mạc.

Phác đồ xử trí cấp cứu và điều trị nội khoa ban đầu

Cấp cứu ban đầu cho mọi bệnh nhân khai báo chấn thương do súng carbide tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ xử trí bỏng kiềm cấp tính. Quy trình rửa mắt liên tục (copious irrigation) được thực hiện lập tức cho tất cả bệnh nhân, bất kể bệnh nhân có khai nhận rõ ràng việc hóa chất bắn vào mắt hay không. Việc rửa mắt được tiến hành ngay tại phòng cấp cứu (casualty) dưới gây tê tại chỗ (topical anesthesia), tuyệt đối không trì hoãn để chờ đưa vào phòng mổ (OT). Dung dịch sử dụng tối thiểu là 2 chai Ringer's lactate cho mỗi bệnh nhân. Trong quá trình rửa, bác sĩ tiến hành loại bỏ toàn bộ mảnh vụn carbide dạng hạt và tìm kiếm cẩn thận các mảnh nhựa vỡ. Sau khi hoàn tất rửa mắt, bệnh nhân được nhuộm fluorescein để đánh giá chính xác khuyết thượng mô giác mạc và mời hội chẩn chuyên khoa da liễu đối với các tổn thương bỏng quanh mắt. Phác đồ điều trị nội khoa toàn diện bao gồm: kháng sinh phổ rộng tra tại chỗ, thuốc liệt cơ mi (cycloplegics), nước mắt nhân tạo bôi trơn, steroid tra tại chỗ, vitamin C uống, viên nén doxycycline và thuốc hạ nhãn áp (anti-glaucoma) kèm theo theo dõi chặt chẽ nhãn áp (IOP). Đối với trầy xước thượng mô đơn thuần, tiến hành băng che (patching bandage) trong 24 giờ. Nếu tổn thương chưa lành sau 2 ngày liên tiếp, bệnh nhân được đặt kính tiếp xúc băng che (*bandage contact lens* - BCL) kết hợp kháng sinh và nước mắt nhân tạo tra tại chỗ. Đa số các trường hợp trầy xước thượng mô hồi phục tốt. Các trường hợp khuyết thượng mô có thiếu máu rìa nhẹ được điều trị nội khoa và theo dõi hàng tuần, thường lành hoàn toàn trong 4 đến 6 tuần.

Can thiệp phẫu thuật và chỉ định ghép màng ối

Đối với các trường hợp tổn thương nặng hơn, can thiệp phẫu thuật là bắt buộc. Khi khuyết thượng mô đi kèm thiếu máu rìa trên 3 giờ múi giờ (clock hours) hoặc độ tổn thương theo phân loại Dua vượt quá độ 3 (Dua's classification > Grade 3), chỉ định ghép màng ối (*amniotic membrane transplant* - AMT) sớm được đặt ra. Tác giả nhấn mạnh không nên chờ đợi giai đoạn viêm cấp tính thoái lui rồi mới ghép màng ối. Dù kỹ thuật tạo xẻ rãnh (slit AMT) báo cáo cho kết quả tốt hơn sau khi giai đoạn viêm cấp lắng xuống, đối với các chấn thương rất nặng từ độ 4 đến độ 6 theo phân loại Dua, tác giả ưu tiên tiến hành ghép màng ối có tạo rãnh ngay ở giai đoạn sớm. Kỹ thuật này cũng áp dụng cho các trường hợp khuyết thượng mô kéo dài (PED) không đáp ứng với điều trị nội khoa sau 7 ngày, hoặc bệnh nhân chuyển đến muộn sau 3 tuần. Ở ca lâm sàng có xuất huyết tiền phòng, nhãn áp tăng lên 34 mmHg kèm rách mi mắt, tác giả đã tiến hành khâu phục hồi mi mắt thì đầu kết hợp ghép màng ối ngay từ đầu nhằm ngăn ngừa dính mi cầu (symblepharon) về sau, đồng thời rửa xuất huyết tiền phòng và duy trì 2 loại thuốc hạ nhãn áp. Bệnh nhân hoại tử nhuyễn giác mạc nặng ngay khi nhập viện bắt buộc phải phẫu thuật ghép kiến tạo (tectonic transplant) thì đầu.

Kết cục lâm sàng, tổng kết chuỗi ca và vận động chính sách

Báo cáo tổng kết chuỗi ca lâm sàng gồm 14 bệnh nhân chấn thương súng carbide được điều trị tại viện. Mức độ tổn thương rìa là yếu tố tiên lượng quan trọng nhất đối với kết cục thị giác. Việc ghép màng ối sớm giúp cải thiện đáng kể tốc độ liền thượng mô. Trong những trường hợp tổn thương tế bào gốc rìa diện rộng, ghép tế bào gốc sớm cũng cần được cân nhắc. Về kết cục thị lực, trong tổng số 14 bệnh nhân của chuỗi ca, có 2 bệnh nhân rơi vào tình trạng mất nhận thức ánh sáng (*perception of light negative* - PL negative) ngay thời điểm nhập viện do tổn thương quá nặng. Nhận thức được gánh nặng chấn thương mắt nặng nề ở trẻ em, tác giả và các đồng nghiệp đã gửi văn bản kiến nghị lên Bộ trưởng Y tế, Thủ tướng tiểu bang và chính quyền địa phương đề nghị cấm sản xuất và sử dụng súng carbide tự chế. Lệnh cấm đã được ban hành và thực thi bởi lực lượng cảnh sát tại các tiểu bang như Maharashtra, Madhya Pradesh và Tamil Nadu.

Chỉ số / Kết cụcKết quả theo tài liệu
Quy mô chuỗi ca lâm sàng14 bệnh nhân, báo cáo đơn trung tâm
Số bệnh nhân mất nhận thức ánh sáng (PL negative)2 bệnh nhân (trên tổng số 14 ca) tại thời điểm nhập viện
Dung dịch và thể tích rửa mắt cấp cứuTối thiểu 2 chai Ringer's lactate, rửa ngay tại phòng cấp cứu dưới gây tê tại chỗ
Thời gian lành khuyết thượng mô điều trị nội khoa4 đến 6 tuần (với thiếu máu rìa nhẹ, theo dõi hàng tuần)
Chỉ định ghép màng ối (AMT) sớmThiếu máu rìa >3 giờ múi giờ, phân loại Dua > Độ 3, hoặc PED không lành sau 7 ngày điều trị nội khoa
Nhãn áp cao nhất ở ca xuất huyết tiền phòng báo cáo34 mmHg, kiểm soát bằng 2 thuốc hạ nhãn áp kết hợp rửa tiền phòng

Bình luận: Báo cáo lâm sàng của Dr. Manushree Gautam tại AIOC2026 đã làm nổi bật một hiểm họa chấn thương mắt mới nổi ở các nước đang phát triển: súng carbide tự chế từ các video hướng dẫn trên mạng. Điểm cốt lõi trong xử trí loại chấn thương này là nhận diện bản chất kết hợp giữa bỏng kiềm ($Ca(OH)_2$) và chấn thương cơ học tày/dị vật. Việc rửa mắt ngay bằng Ringer's lactate tại phòng cấp cứu mà không chờ đợi đưa vào phòng mổ hay nhịn ăn là quyết định lâm sàng chính xác giúp giảm thiểu thời gian ngấm kiềm vào mô đệm giác mạc. Việc can thiệp ghép màng ối (AMT) sớm ở các mắt có tổn thương Dua > Grade 3 giúp bảo tồn môi trường bề mặt nhãn cầu và ngăn ngừa biến chứng dính mi cầu. Hạn chế của tài liệu là thiết kế báo cáo ca/chuỗi ca mô tả không có nhóm chứng đối đầu, cỡ mẫu nhỏ (n=14) và chưa báo cáo chi tiết chỉ số thị lực cụ thể theo thang bảng Snellen sau theo dõi dài hạn. Thông tin theo báo cáo hội nghị AIOC2026; đối chiếu guideline hiện hành về bỏng hóa chất nhãn cầu khi áp dụng lâm sàng.

Các thay đổi trong thực hành lâm sàng:

  • Rửa mắt cấp cứu tức thì bằng tối thiểu 2 chai Ringer's lactate dưới gây tê tại chỗ ngay tại phòng cấp cứu cho mọi trường hợp nghi ngờ chấn thương súng carbide, không trì hoãn chờ phòng mổ.
  • Kiểm tra tỉ mỉ và gắp bỏ toàn bộ mảnh vụn carbide rắn cũng như các mảnh nhựa vỡ găm trong ngách cùng đồ kết mạc.
  • Sử dụng kính tiếp xúc băng che (BCL) nếu vết trầy xước thượng mô không lành sau 48 giờ băng che đơn thuần.
  • Chỉ định ghép màng ối (AMT) sớm cho tổn thương bỏng kiềm có thiếu máu rìa >3 giờ múi giờ hoặc phân loại Dua từ độ 4 trở lên để thúc đẩy tái tạo thượng mô và ngừa dính mi cầu.

Tài liệu tham khảo:

Gautam M. Management of Carbide Gun Injury. AIOS Editor Proceedings 2. Published September 12, 2026. Video ID: aI-midqyuDk.

Xem thêm