Đặc điểm lâm sàng các bệnh lý củng mạc: Từ viêm thượng củng mạc đến viêm củng mạc

Bs Ngô Hữu Thế
19.11.26
Last Updated

Tài liệu Cornea Atlas (2014) cung cấp cái nhìn tổng quan về các đặc điểm lâm sàng của các dạng viêm thượng củng mạc và viêm củng mạc, đồng thời nhấn mạnh tầm quan trọng của việc chẩn đoán phân biệt trong thực hành nhãn khoa. Các bệnh lý củng mạc thường có mối liên hệ mật thiết với các bệnh lý hệ thống, đòi hỏi sự phối hợp đa chuyên khoa để quản lý hiệu quả.

Mỏng củng mạc

Mỏng củng mạc (scleral thinning) là tình trạng cấu trúc củng mạc bị suy giảm độ dày, làm lộ lớp sắc tố màng bồ đào (uveal pigment) bên dưới, tạo ra màu sắc tối đặc trưng trên lâm sàng. Một ví dụ điển hình được ghi nhận là trường hợp mỏng củng mạc ở bệnh nhân cận thị 13 diopter. Tình trạng này cần được theo dõi sát sao vì nguy cơ tiến triển thành các biến chứng nghiêm trọng hơn nếu không được kiểm soát tốt các yếu tố nguy cơ hoặc bệnh lý nền đi kèm.

Viêm thượng củng mạc

Viêm thượng củng mạc (episcleritis) thường biểu hiện với triệu chứng đỏ mắt và kích ứng mắt nhẹ. Đặc điểm quan trọng để chẩn đoán là sự co mạch (blanching) của các mạch máu sau khi nhỏ thuốc phenylephrine tại chỗ. Trong nhiều trường hợp, bệnh không tìm thấy mối liên hệ hệ thống rõ ràng, tuy nhiên, các bệnh lý như gút (gout) cũng đã được ghi nhận có liên quan đến viêm thượng củng mạc dạng nốt (nodular episcleritis). Việc chẩn đoán xác định dựa trên hình ảnh lâm sàng và đáp ứng với các nghiệm pháp co mạch tại chỗ.

Viêm củng mạc

Viêm củng mạc (scleritis) là tình trạng viêm nặng hơn, với dấu hiệu đặc trưng là đau mắt và đau hốc mắt dữ dội. Các dạng lâm sàng bao gồm viêm củng mạc dạng nốt (nodular scleritis) với khối viêm gồ cao, và viêm củng mạc lan tỏa (diffuse scleritis) với sự giãn các mạch máu thượng củng mạc sâu tạo màu đỏ xanh (violaceous). Viêm củng mạc thường đi kèm với viêm mống mắt (iritis) và có liên quan chặt chẽ đến các bệnh lý hệ thống, đòi hỏi điều trị toàn thân để kiểm soát viêm và giảm đau. Viêm củng mạc hoại tử (necrotizing scleritis) là dạng nặng nhất, có các vùng vô mạch (avascular areas) và mất mô, thường liên quan đến viêm khớp dạng thấp (rheumatoid arthritis). Scleromalacia perforans là một dạng mỏng củng mạc tiến triển, không đau, thường gặp trong viêm khớp dạng thấp lâu năm, có nguy cơ thủng củng mạc do chấn thương nhẹ. Ngoài ra, cần loại trừ các nguyên nhân nhiễm trùng như Pseudomonas hoặc Nocardia, đặc biệt sau phẫu thuật đục thủy tinh thể, vì tiên lượng thường rất kém.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Đặc điểm viêm thượng củng mạcĐỏ mắt, kích ứng nhẹ, co mạch khi nhỏ phenylephrine
Dấu hiệu đặc trưng viêm củng mạcĐau mắt và đau hốc mắt dữ dội, viêm mống mắt kèm theo
Dạng viêm củng mạc nặng nhấtViêm củng mạc hoại tử (necrotizing scleritis)
Nguyên nhân nhiễm trùngPseudomonas, Nocardia (tài liệu không nêu tỷ lệ cụ thể)
Bình luận: Thông tin theo Cornea Atlas (2014); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các bệnh lý củng mạc đòi hỏi sự phân biệt chính xác giữa viêm thượng củng mạc và viêm củng mạc để tránh bỏ sót các bệnh lý hệ thống nguy hiểm. Việc sử dụng phenylephrine là một công cụ chẩn đoán đơn giản nhưng hiệu quả. Cần lưu ý rằng các trường hợp viêm củng mạc nhiễm trùng sau phẫu thuật thường có tiên lượng thị lực rất xấu, đòi hỏi can thiệp kháng sinh tích cực và hội chẩn chuyên khoa sớm.
  • Luôn thực hiện nghiệm pháp co mạch bằng phenylephrine để phân biệt viêm thượng củng mạc và viêm củng mạc.
  • Đánh giá kỹ các vùng vô mạch trên củng mạc để phát hiện sớm viêm củng mạc hoại tử.
  • Luôn loại trừ nguyên nhân nhiễm trùng ở các trường hợp viêm củng mạc không đáp ứng với điều trị kháng viêm thông thường.
  • Tầm soát bệnh lý hệ thống (đặc biệt là viêm khớp dạng thấp) ở bệnh nhân viêm củng mạc tái phát hoặc hoại tử.

Tài liệu tham khảo:

Cornea Atlas, 2014, Chapter 18: Disorders of the Sclera, 279-282.

Xem thêm