Chương 6 trong tài liệu "OCTA in Ophthalmology" (2022) cung cấp cái nhìn tổng quan về việc ứng dụng chụp mạch cắt lớp quang học (OCTA) trong đánh giá gai thị (Optic Nerve Head - ONH). Đây là một vị trí giải phẫu phức tạp, đòi hỏi sự hiểu biết sâu sắc về hệ thống mạch máu và các thách thức kỹ thuật khi thực hiện chẩn đoán hình ảnh.
Thách thức giải phẫu và kỹ thuật
Việc đánh giá gai thị qua OCTA gặp nhiều khó khăn do sự thay đổi đột ngột về hướng của các lớp võng mạc và sự gián đoạn của các lớp võng mạc ngoài. Các mạch máu võng mạc lớn đi qua gai thị tạo ra hiệu ứng bóng che (shadow effects) đáng kể. Về mặt giải phẫu, vùng này được cấp máu bởi nhiều hệ thống động mạch, tất cả đều xuất phát từ động mạch mắt. Vùng trong cùng, tương ứng với lớp sợi thần kinh, được cấp máu bởi các nhánh của động mạch trung tâm võng mạc, tạo thành mạng lưới mao mạch quanh gai (radial peripapillary capillary network). Ở các lớp sâu hơn, các động mạch mi sau ngắn tạo thành vòng Zinn-Haller, cung cấp máu cho các vùng tiền lá, lá và sau lá của gai thị. Sự phân bố mạch máu tại các lớp sâu này có tính chất phân đoạn với các vùng lưu vực (watershed zones), giải thích cho các trường hợp mất thị lực phân đoạn trong các bệnh lý thiếu máu cục bộ.
Nghiên cứu các lớp mạch máu
Lớp nông hiện là lớp được nghiên cứu nhiều nhất nhờ khả năng tiếp cận dễ dàng để định lượng tự động và ít bị ảnh hưởng bởi các nhiễu ảnh (artefacts). Tuy nhiên, nhiều phần mềm hiện nay không tự động loại bỏ các mạch máu võng mạc lớn, làm giảm độ chính xác của các thay đổi ở mức mao mạch vi mạch. Các lớp sâu hơn cũng đóng vai trò quan trọng trong việc hiểu biết về sinh lý bệnh của các bệnh lý thần kinh thị giác như glaucoma, nơi sự tiến triển bệnh được cho là bắt nguồn từ các tổn thương mạch máu tại các lớp sâu này. Các khuyết tật vi mạch lớp hắc mạc quanh gai, hay còn gọi là vùng mất vi mạch (microvascular dropout - MvD), đã được chứng minh có giá trị chẩn đoán và tiên lượng, liên quan đến sự tiến triển của glaucoma và xuất huyết quanh gai.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Nghiên cứu bệnh tiểu đường (DR) | 94 bệnh nhân |
| Khả năng tự điều hòa mạch máu | Tài liệu không nêu |
| Giá trị chẩn đoán OCTA so với OCT chuẩn | Cao, tương đương giữa các hệ thống |
| Ảnh hưởng của bệnh tim mạch hệ thống | Giảm mật độ mạch máu |
Bình luận: Thông tin theo Barbosa-Breda, 2022; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh rằng OCTA vẫn đang trong giai đoạn hoàn thiện về mặt kỹ thuật. Việc sử dụng OCTA trong thực hành lâm sàng cần thận trọng với các nhiễu ảnh (artefacts) và sự khác biệt giữa các phần mềm phân tích. Các nghiên cứu về khả năng tự điều hòa mạch máu tại gai thị vẫn đang được tiếp tục với các phân tích động.
Ứng dụng lâm sàng và hướng phát triển
OCTA cải thiện khả năng theo dõi bệnh nhân có các đặc điểm gai thị khó đánh giá, chẳng hạn như đĩa thị cận thị (myopic discs). Các dữ liệu cho thấy các lần quét lớn hơn 3x3 mm có thể cung cấp thông tin quan trọng ở những mắt bị kéo dài. Trong bệnh lý võng mạc do đái tháo đường, mật độ mạch máu lớp nông quanh gai giảm tương quan với mức độ nặng của bệnh. Các bệnh lý tim mạch hệ thống cũng dẫn đến giảm mật độ mạch máu gai thị ngay cả khi chưa có bệnh lý tại mắt. Tương lai của OCTA nằm ở việc kết hợp thông tin từ nhiều vùng và nhiều lớp, cùng với các thuật toán trí tuệ nhân tạo để cải thiện giá trị AUC trong chẩn đoán và phân độ glaucoma. Các hệ thống phần mềm tự động cần cải thiện việc loại bỏ nhiễu ảnh, tính đến kích thước đĩa thị và cho phép tùy chỉnh góc phân tích thay vì chỉ dựa vào lưới ETDRS truyền thống.
- Ưu tiên đánh giá lớp nông nhưng cần lưu ý loại bỏ mạch máu lớn để tránh sai lệch dữ liệu.
- Chú ý các vùng mất vi mạch (MvD) ở lớp sâu khi theo dõi tiến triển glaucoma.
- Kết hợp dữ liệu từ nhiều lớp và nhiều vùng để tăng độ nhạy chẩn đoán.
- Cân nhắc yếu tố bệnh lý tim mạch hệ thống khi giải thích kết quả mật độ mạch máu.
- Sử dụng các lần quét lớn hơn 3x3 mm cho các trường hợp đĩa thị cận thị.
Tài liệu tham khảo:
João Barbosa-Breda, 2022, Optic Nerve Head, OCTA in Ophthalmology, trang 49-52.