Paracentral Acute Middle Maculopathy (PAMM)
PAMM được mô tả lần đầu bởi Sarraf et al vào năm 2013, hiện được coi là một thực thể riêng biệt với các dấu hiệu thiếu máu võng mạc không đặc hiệu. Trên OCT (Spectral domain-optical coherence tomography - SD-OCT), tổn thương đặc trưng bởi dải tăng phản xạ tại lớp nhân trong (Inner nuclear layer - INL) ở giai đoạn cấp, sau đó là mỏng INL và nâng lớp rối ngoài (Outer plexiform layer) ở giai đoạn hồi phục. PAMM có thể là vô căn hoặc thứ phát sau các bệnh lý võng mạc/hệ thống như tắc động mạch/tĩnh mạch võng mạc, bệnh hồng cầu hình liềm, bệnh võng mạc Purtscher hoặc các yếu tố nguy cơ mạch máu như hạ huyết áp, rối loạn lipid máu, sử dụng thuốc tránh thai đường uống, đau nửa đầu, thiếu máu và tiêu thụ caffeine. Bệnh nhân thường xuất hiện đột ngột ám điểm cạnh trung tâm, tuổi trung bình từ 41-53 tuổi, không ưu thế giới tính. OCTA (Optical coherence tomography angiography - OCTA) cho thấy PAMM là một rối loạn mạch máu do thiếu máu cục bộ của đám rối mao mạch trung gian (Intermediate capillary plexus - ICP) và đám rối mao mạch sâu (Deep capillary plexus - DCP).
Bình luận: Thông tin theo [Vaz-Pereira S, 2022]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. PAMM là dấu hiệu hình ảnh quan trọng gợi ý thiếu máu cục bộ lớp võng mạc trung gian/sâu, cần tầm soát các bệnh lý hệ thống tiềm ẩn.
Acute Macular Outer Retinopathy (AMOR)
AMOR là tình trạng võng mạc hiếm gặp, đặc trưng bởi khởi phát đột ngột ám điểm cạnh trung tâm, được Bos và Deutman mô tả lần đầu năm 1975. Bệnh thường gặp ở phụ nữ (tỷ lệ nữ:nam là 6.25:1), độ tuổi 30-40. Các yếu tố môi trường bao gồm nhiễm trùng, sốt, thuốc tránh thai đường uống, epinephrine, caffeine, chấn thương và sốc hệ thống. OCT cho thấy các bất thường sớm tại lớp rối ngoài, sau đó là tăng phản xạ võng mạc ngoài, gián đoạn ellipsoid zone, mỏng lớp nhân ngoài. OCTA cho thấy kết quả không thống nhất về tưới máu DCP, một số nghiên cứu ghi nhận giảm tưới máu DCP hoặc bất thường dòng chảy choriocapillaris. Giả thuyết bệnh sinh bao gồm tổn thương mạch máu nguyên phát tại choriocapillaris hoặc DCP dẫn đến thiếu oxy cho tế bào quang thụ.
Central Retinal Vein Occlusion (CRVO)
CRVO là bệnh lý mạch máu võng mạc phổ biến gây suy giảm thị lực đáng kể. OCTA cho phép đánh giá cấu trúc vi mạch võng mạc và choriocapillaris từng lớp, vượt trội hơn FA trong việc hiển thị mạng lưới mao mạch hoàng điểm và cung mao mạch quanh hố (Perifoveal capillary arcade). Các dấu hiệu trên OCTA bao gồm xoắn vặn mạch máu, giãn mao mạch, telangiectasia, gián đoạn cung mao mạch quanh hố, giảm tưới máu mao mạch, phù hoàng điểm và hình thành mạch máu bàng hệ. Nghiên cứu của Seknazy et al cho thấy khi mật độ mạch máu DCP giảm xuống dưới 46% ở mắt CRVO, khả năng thiếu máu võng mạc ngoại vi trở nên cao, gợi ý chỉ định chụp FA. OCTA cũng có giá trị trong theo dõi đáp ứng điều trị anti-VEGF, với sự cải thiện về diện tích tưới máu và giảm phù hoàng điểm.
Branch Retinal Vein Occlusion (BRVO)
BRVO là dạng phổ biến nhất của tắc tĩnh mạch võng mạc, với tỷ lệ lưu hành trung bình 0.64% (23.38 triệu người). OCTA giúp đánh giá thiếu máu cục bộ mà không cần thủ thuật xâm lấn. Các thay đổi vi mạch bao gồm giảm mật độ mạch máu, giãn rộng vùng vô mạch hố (Foveal avascular zone - FAZ), vùng không tưới máu mao mạch, vi phình mạch và mạch máu bàng hệ. Iida et al đã phân loại các kiểu bắt chéo động tĩnh mạch trên OCTA thành bắt chéo động mạch, bắt chéo tĩnh mạch và bắt chéo xoắn ốc, trong đó diện tích không tưới máu hoàng điểm và ngoại vi lớn hơn ở mắt có bắt chéo tĩnh mạch.
Arterial Occlusions
Tắc động mạch võng mạc (RAO) bao gồm mất thị lực đơn nhãn thoáng qua (TMVL), tắc nhánh động mạch võng mạc (BRAO) và tắc động mạch trung tâm võng mạc (CRAO). CRAO có tỷ lệ khoảng 1-2 trên 100.000 người. Nguyên nhân phổ biến nhất là hiện tượng thuyên tắc từ động mạch cảnh, cung động mạch chủ hoặc tim. Trong giai đoạn cấp, OCTA cho thấy giảm dòng chảy mạch máu ở cả SCP và DCP, tương quan với các vùng tưới máu chậm trên FA và tăng phản xạ võng mạc trong trên OCT B-scan. Yang et al báo cáo giảm mật độ mạch máu SCP và DCP cùng với tăng chỉ số acircularity của FAZ ở mắt bị tắc động mạch so với mắt bình thường.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ nữ:nam trong AMOR | 6.25:1 |
| Tỷ lệ lưu hành BRVO | 0.64% (23.38 triệu người) |
| Tỷ lệ CRAO | 1-2 trên 100.000 người |
| Ngưỡng mật độ mạch máu DCP gợi ý thiếu máu ngoại vi trong CRVO | dưới 46% |
| Tuổi trung bình bệnh nhân PAMM | 41-53 tuổi |
- Sử dụng OCTA để đánh giá chi tiết vi mạch võng mạc từng lớp (SCP, DCP) trong các bệnh lý tắc mạch, giúp xác định vùng thiếu máu cục bộ mà FA có thể bỏ sót.
- Kết hợp phân tích định lượng trên OCTA (mật độ mạch máu, diện tích FAZ) để theo dõi tiến triển bệnh và đáp ứng điều trị anti-VEGF trong CRVO/BRVO.
- Cần thận trọng với các nhiễu ảnh (artifact) như bóng che, nhiễu phân đoạn (segmentation) trên OCTA khi có phù hoàng điểm hoặc teo võng mạc nặng.
- Trong tắc động mạch võng mạc, OCTA là công cụ hỗ trợ chẩn đoán và theo dõi tái tưới máu, tuy nhiên chẩn đoán vẫn dựa chủ yếu vào lâm sàng.
- Đối với PAMM và AMOR, OCTA giúp làm rõ cơ chế bệnh sinh liên quan đến thiếu máu cục bộ tại các đám rối mao mạch sâu và choriocapillaris.
Tài liệu tham khảo:
Filipe Mira, Sara Vaz-Pereira, Rita Anjos, Diogo Maleita, Giuseppe Casalino, Lígia Ribeiro, Filipe Sousa Neves, Teresa Quintão, Sandra Barrão, Luísa Vieira, Catarina Mota, 2022, OCTA in Ophthalmology, Sách, trang 53-74.