Giới thiệu về OCTA trong bệnh võng mạc đái tháo đường
Chụp mạch cắt lớp quang học (Optical Coherence Tomography Angiography - OCTA) đã khẳng định vị thế quan trọng trong nghiên cứu bệnh võng mạc đái tháo đường (Diabetic Retinopathy - DR). Đây là công nghệ không xâm lấn cung cấp hình ảnh phân giải theo chiều sâu của vi mạch võng mạc, cho phép xác định các đặc điểm quan trọng của bệnh lý này. So với các phương pháp tiêu chuẩn vàng hiện nay như chụp ảnh đáy mắt màu (Color Fundus Photography - CFP) hoặc chụp mạch huỳnh quang (Fluorescein Angiography - FA), OCTA là phương pháp có thể lặp lại và khách quan, cung cấp thông tin định lượng về mật độ mạch máu và thay đổi tưới máu ở cả đám rối mạch võng mạc và hắc mạc. Nhiều tác giả đã chứng minh kỹ thuật này có thể nhạy bén hơn với những biểu hiện sớm nhất của bệnh.
OCTA trước khi xuất hiện bệnh võng mạc lâm sàng
Trước khi DR trở nên rõ ràng trên lâm sàng với sự xuất hiện của vi phình mạch (Microaneurysms - MAs) và/hoặc xuất huyết võng mạc, OCTA đã có khả năng chứng minh các thay đổi vi mạch như mất mao mạch (capillary dropout), mao mạch giãn, mạch máu ngoằn ngoèo (vessels tortuosity), giảm tưới máu mao mạch hoặc bất thường và giãn vùng vô mạch hoàng điểm (Foveal Avascular Zone - FAZ) ở mắt của bệnh nhân đái tháo đường nhưng chưa có bệnh võng mạc. MAs thường là những thay đổi sớm nhất có thể nhìn thấy trên đáy mắt liên quan đến DR, tuy nhiên OCTA cho thấy độ nhạy thấp hơn so với FA trong việc phát hiện các giãn mạch này, có thể do lưu lượng máu rất chậm hoặc thậm chí là dòng chảy rối bên trong MAs mà máy OCTA không thể phát hiện.
Các thông số FAZ và kiến trúc mạch máu
Các thông số FAZ thường được sử dụng như một thước đo tình trạng thiếu máu cục bộ hoàng điểm, liên quan đến tổn thương chức năng võng mạc và sự tiến triển của DR. Mặc dù diện tích/đường kính FAZ thay đổi lớn ngay cả ở người bình thường, nhưng sự giãn rộng và mất tính tròn được báo cáo là tương quan với mức độ nghiêm trọng của DR và thậm chí có khả năng phân biệt giữa DR tăng sinh (PDR) và các giai đoạn DR không tăng sinh nhẹ (NPDR). Các thay đổi FAZ thường gặp nhất từ giai đoạn sớm của DR là các vùng nhỏ không tưới máu mao mạch xung quanh đường viền FAZ, sự hiện diện của vi phình mạch, mạch máu ngoằn ngoèo và giãn mao mạch. Những thay đổi này có thể dễ dàng nhìn thấy ở đám rối mao mạch nông nhưng thường rõ ràng hơn nhiều ở đám rối mao mạch sâu.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|
| Độ nhạy phát hiện MAs của OCTA so với FA | Khoảng 62% |
| Độ nhạy phát hiện NPA của WF-OCTA so với UWFFA | 0.98 |
| Độ đặc hiệu phát hiện NPA của WF-OCTA so với UWFFA | 0.82 |
| Độ nhạy phát hiện NV của WF-OCTA so với UWFFA | 1.0 |
| Độ đặc hiệu phát hiện NV của WF-OCTA so với UWFFA | 0.97 |
| Độ nhạy phân biệt IRMA và NVE của WF-OCTA | 92% |
| Độ đặc hiệu phân biệt IRMA và NVE của WF-OCTA | 99% |
Bình luận: Thông tin theo [Livro GER 2022, 2022]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Việc sử dụng OCTA trong sàng lọc DR hiện nay vẫn còn hạn chế do chi phí cao và thiếu chuẩn hóa kết quả, dù tiềm năng là rất lớn.
Phù hoàng điểm đái tháo đường (DME) trên OCTA
DME được hình dung trên OCTA bằng sự hiện diện của các không gian nang tròn không có tưới máu. Điều này có thể bị nhầm lẫn với các vùng mao mạch thiếu máu cục bộ. Tuy nhiên, hình ảnh en face đồng thời với B-scan giúp phân biệt hai loại này. Ngoài ra, trên hình ảnh en face, các không gian nang có các đặc điểm điển hình như hình dạng tròn/dài và hoàn toàn đen do thiếu phản xạ tín hiệu, trong khi các vùng thiếu máu cục bộ có vẻ ngoài xám và đường viền không đều hơn. Các vi phình mạch có thể liên quan đến sự phong phú của vi phình mạch ở cả hai đám rối nhưng đặc biệt là ở đám rối võng mạc sâu. Sự hiện diện của vi phình mạch gần các vùng không tưới máu và/hoặc không gian nang là một phát hiện phổ biến. Trong những trường hợp này, thị lực thường không phục hồi với sự giải quyết của phù nề.
Bệnh võng mạc đái tháo đường tăng sinh (PDR)
Thiếu máu võng mạc là kích thích chính cho sự hình thành tân mạch do VEGF và các yếu tố khác như cytokine gây viêm và stress oxy hóa. Mặc dù chụp mạch huỳnh quang (FA) vẫn là tiêu chuẩn vàng để phân tích thiếu máu võng mạc, tân mạch, đặc biệt là ở ngoại vi võng mạc, các đặc điểm chi tiết của mạch máu mới và vi mạch võng mạc xung quanh không thể được hiển thị do rò rỉ huỳnh quang. Ngược lại với OCTA, FA là một thủ tục xâm lấn tốn thời gian, không thể lặp lại trong cùng một ngày hoặc trong thời gian ngắn và có thể gây ra các biến chứng đe dọa tính mạng nghiêm trọng, mặc dù cực kỳ hiếm. OCTA có thể nhạy bén hơn FA truyền thống trong việc phát hiện các thay đổi vi mạch ở các bệnh võng mạc bằng cách cho phép hình ảnh phân giải theo chiều sâu của nhiều lớp và xác định các bất thường mao mạch.
- Sử dụng OCTA để theo dõi định kỳ các thay đổi vi mạch ở bệnh nhân đái tháo đường ngay cả khi chưa có bệnh võng mạc lâm sàng.
- Kết hợp hình ảnh B-scan với OCTA flow overlay để phân biệt chính xác giữa các không gian nang và vùng thiếu máu cục bộ trong DME.
- Ưu tiên sử dụng OCTA trường rộng (Wide-field OCTA) để phát hiện tân mạch ở ngoại vi võng mạc thay vì chỉ tập trung vào vùng hoàng điểm.
- Sử dụng các thông số định lượng như mật độ mạch máu và diện tích FAZ để theo dõi khách quan đáp ứng điều trị anti-VEGF.
- Cảnh giác với các hiện tượng giả (artifacts) do lỗi phân đoạn (segmentation errors) khi có phù hoàng điểm nặng hoặc xuất tiết cứng.
Tài liệu tham khảo:
Ana Rita Santos, João Figueira, José Henriques, Catarina Rodrigues, Susana Henriques, Bernardete Pessoa, Angelina Meireles, 2022, Diabetic Retinopathy and Diabetic Macular Edema, OCTA in Ophthalmology, Livro GER 2022, trang 75-92.
Xem thêm