Đau thần kinh ngoại biên (neuropathic pain) ảnh hưởng đến khoảng 6,9%–10% dân số chung, gây ra gánh nặng lớn về chi phí y tế với mức chi phí trực tiếp tại Hoa Kỳ dao động từ 1600 USD đến 7000 USD mỗi bệnh nhân mỗi năm. Theo tài liệu Essentials of Pain Medicine (2018), đau thần kinh được định nghĩa là đau phát sinh như một hệ quả trực tiếp của tổn thương hoặc bệnh lý ảnh hưởng đến hệ thống thần kinh cảm giác bản thể (somatosensory system).
Thuật ngữ và phân loại
Neuropathy là thuật ngữ chung mô tả bệnh lý về chức năng và cấu trúc thần kinh. Mononeuropathy phản ánh thay đổi ở một dây thần kinh đơn lẻ, trong khi polyneuropathy phản ánh thay đổi cảm giác theo kiểu lan tỏa, thường đối xứng. Neuritis là một phân nhóm của bệnh lý thần kinh trong đó quá trình viêm gây tổn thương thần kinh. Đau thần kinh có thể được phân loại dựa trên vị trí tổn thương ban đầu (hệ thần kinh trung ương, hệ thần kinh ngoại biên, hoặc hỗn hợp) và tình trạng gây bệnh. Hệ thống phân loại mức độ đau bao gồm "có thể" (possible), "có khả năng" (probable), hoặc "xác định" (definite) dựa trên nghi ngờ lâm sàng.
Dịch tễ học
Tình trạng này dẫn đến khuyết tật đáng kể về thể chất và xã hội. Bệnh nhân đau thần kinh tạo ra chi phí chăm sóc sức khỏe cao gấp ba lần so với nhóm đối chứng tương đương. Các yếu tố ảnh hưởng bao gồm tâm trạng, hoạt động sinh hoạt hàng ngày, chất lượng cuộc sống và hiệu suất làm việc của bệnh nhân.
Cơ chế đau thần kinh
Tổn thương các đường dẫn truyền hướng tâm (afferent pathways) là yêu cầu cần thiết cho sự phát triển của đau thần kinh. Các cơ chế bao gồm thay đổi số lượng và mật độ kênh ion, dẫn đến sự nhạy cảm trung ương và ngoại biên (central and peripheral sensitization), tái tổ chức vỏ não và mất ức chế các mạch thần kinh, cùng các thay đổi tế bào và phân tử do phản ứng miễn dịch sau tổn thương thần kinh ban đầu. Hệ thần kinh giao cảm cũng được cho là đóng vai trò duy trì đau thần kinh.
Đánh giá bệnh nhân đau thần kinh
Việc đánh giá bắt đầu bằng việc xác định kiểu hình tổn thương. Các tổn thương khu trú (mononeuropathies) thường do chèn ép, chấn thương cơ học, nhiệt, điện, bức xạ, tổn thương mạch máu, hoặc quá trình tân sinh/nhiễm trùng. Ngược lại, polyneuropathies thường do các tác nhân tác động lan tỏa lên hệ thần kinh ngoại biên như chất độc, trạng thái thiếu hụt, rối loạn chuyển hóa và phản ứng miễn dịch. Khám thần kinh nên tập trung vào đánh giá cảm giác, bao gồm các kích thích đặc biệt như chà xát nhẹ, đá, châm kim đơn lẻ và châm kim nhiều lần để đánh giá allodynia (đau do kích thích không gây đau) và hyperpathia (đáp ứng đau quá mức).
Nguyên nhân chuyển hóa: Đái tháo đường
Tần suất bệnh lý thần kinh ở bệnh nhân đái tháo đường dao động từ 4%–8% tại thời điểm chẩn đoán ban đầu và tăng lên 15%–50% sau 20–25 năm theo dõi. Một nghiên cứu báo cáo tỷ lệ đau thần kinh trung bình khoảng 11,6% ở đái tháo đường phụ thuộc insulin (IDDM) và 32,1% ở đái tháo đường không phụ thuộc insulin (NIDDM). Kiểm soát đường huyết tốt có thể ngăn ngừa sự xuất hiện và xấu đi của bệnh lý thần kinh, với một thử nghiệm lớn cho thấy tỷ lệ bệnh lý thần kinh giảm 60% trong khoảng thời gian 5 năm với kiểm soát đường huyết tích cực.
Nguyên nhân dinh dưỡng và độc tính
Thiếu thiamine dẫn đến beriberi, bao gồm suy tim, giãn mạch và bệnh lý thần kinh ngoại biên. Tỷ lệ bệnh lý thần kinh ở người nghiện rượu mãn tính là khoảng 9%. Đối với nguyên nhân độc tính, CIPN (chemotherapy-induced peripheral neuropathy) là biến chứng thần kinh phổ biến nhất của điều trị ung thư, thường do các hợp chất hóa trị liệu platinum, taxane và vinca alkaloid.
Nguyên nhân di truyền, nhiễm trùng và viêm
Charcot-Marie-Tooth (CMT) là loại rối loạn di truyền phổ biến nhất. Trong các nguyên nhân nhiễm trùng, Mycobacterium leprae là nguyên nhân hàng đầu ở các nước đang phát triển, với bệnh phong thần kinh thuần túy chiếm khoảng 4%–10% tổng số ca bệnh phong. Đối với HIV, bệnh lý thần kinh có triệu chứng xảy ra ở 10%–35% những người dương tính với HIV.
Điều trị đau thần kinh
Các thuốc hàng đầu bao gồm gabapentin, pregabalin, SNRIs và TCAs. Thuốc hàng thứ hai bao gồm miếng dán capsaicin 8%, miếng dán lidocaine và tramadol. Thuốc hàng thứ ba là botulinum toxin A và opioids. Một thử nghiệm ngẫu nhiên cho thấy sự kết hợp của nortriptyline và gabapentin tạo ra hiệu quả giảm đau lớn hơn so với dùng đơn lẻ.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ đau thần kinh dân số chung | 6,9%–10% |
| Chi phí điều trị trực tiếp/bệnh nhân/năm (Hoa Kỳ) | 1600 USD – 7000 USD |
| Tỷ lệ đau thần kinh ở IDDM | 11,6% |
| Tỷ lệ đau thần kinh ở NIDDM | 32,1% |
| Giảm tỷ lệ bệnh lý thần kinh với kiểm soát đường huyết tích cực (5 năm) | 60% |
| Tỷ lệ bệnh lý thần kinh ở người nghiện rượu mãn tính | 9% |
| Tỷ lệ bệnh phong thần kinh thuần túy | 4%–10% |
| Tỷ lệ bệnh lý thần kinh có triệu chứng ở người dương tính HIV | 10%–35% |
| Thuốc | Liều khởi đầu | Liều duy trì | Tối đa |
|---|---|---|---|
| Gabapentin | 100–300 mg/ngày | tài liệu không nêu | 3600 mg/ngày |
| Pregabalin | 50–150 mg/ngày | tài liệu không nêu | 300 mg/ngày (600 mg/ngày cho fibromyalgia) |
| Tricyclic Antidepressants | 10–25 mg/ngày | tài liệu không nêu | 50–150 mg/ngày |
| Venlafaxine | 37.5 mg/ngày | tài liệu không nêu | 225 mg/ngày |
| Duloxetine | 20 mg/ngày | tài liệu không nêu | 60 mg/ngày |
| Carbamazepine | 200 mg/ngày | tài liệu không nêu | 1200–1800 mg/ngày |
| Tramadol | 50–150 mg/ngày | tài liệu không nêu | 400 mg/ngày |
| Lamotrigine | 25 mg/ngày | tài liệu không nêu | 400–600 mg/ngày |
| Opioids | 5–10 mg/ngày | tài liệu không nêu | 100–200 mg (OME)/ngày |
| Ketamine | 0.25 mg/kg PO hoặc 10% topical | tài liệu không nêu | Titrate to effect by 0.25 mg/kg |
| Dextromethorphan | 30 mg/ngày | tài liệu không nêu | 90 mg/ngày |
| Low-dose naltrexone | 1.5 mg/ngày | tài liệu không nêu | 4.5 mg/ngày |
| Botulinum toxin A | 50–200 units q3 months | tài liệu không nêu | tài liệu không nêu |
Bình luận: Thông tin theo Essentials of Pain Medicine, 2018; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tài liệu nhấn mạnh tầm quan trọng của việc chẩn đoán phân biệt giữa các loại đau thần kinh và việc sử dụng tiếp cận đa chuyên khoa. Một hạn chế lớn được tác giả nêu là thiếu các nghiên cứu so sánh trực tiếp (head-to-head) giữa các loại thuốc điều trị đau thần kinh, dẫn đến việc lựa chọn thuốc thường dựa trên kinh nghiệm và hồ sơ tác dụng phụ của từng bệnh nhân.
- Đau thần kinh phát sinh từ các rối loạn của hệ thần kinh ngoại biên, trong đó đái tháo đường là nguyên nhân phổ biến nhất.
- Lịch sử bệnh và khám lâm sàng là trụ cột trong đánh giá đau thần kinh ngoại biên.
- Điều trị thường bao gồm thuốc chống trầm cảm, thuốc chống co giật, thuốc bôi tại chỗ và opioids, thường được sử dụng kết hợp.
- Cần thận trọng khi sử dụng opioids dài hạn do lo ngại về tác dụng phụ, khả năng dung nạp và lạm dụng.
- Kích thích tủy sống (SCS) đã được chứng minh là có lợi cho bệnh nhân mắc nhiều hội chứng đau thần kinh khác nhau.
Tài liệu tham khảo:
Sarah A. Endrizzi, James P. Rathmell, Robert W. Hurley, 2018, Painful Peripheral Neuropathies, Essentials of Pain Medicine, 273-282.