Bệnh lý thần kinh chèn ép (entrapment neuropathies) là nguyên nhân phổ biến gây đau mạn tính và suy giảm chức năng, với sáu hội chứng thường gặp bao gồm hội chứng ống cổ tay (CTS), bệnh lý thần kinh trụ tại khuỷu, hội chứng lối thoát ngực (TOC), đau dây thần kinh đùi ngoài (MP), hội chứng ống cổ chân (TTS) và u thần kinh Morton. Theo Zheng và Brannagan (2018), việc chẩn đoán dựa trên sự hiểu biết sâu sắc về giải phẫu, thăm khám lâm sàng tỉ mỉ và các xét nghiệm điện chẩn đoán (EDX) bao gồm đo dẫn truyền thần kinh (NCS) và điện cơ (EMG).
Hội chứng ống cổ tay
CTS là bệnh lý thần kinh chèn ép phổ biến nhất, ảnh hưởng đến 1 trong 10 người tại một thời điểm trong đời. Bệnh lý liên quan đến sự chèn ép dây thần kinh giữa trong ống cổ tay. Các yếu tố nguy cơ bao gồm công việc đòi hỏi vận động lặp lại (OR > 4), làm việc với máy tính trên 12-20 giờ/tuần, viêm khớp, thai kỳ, suy giáp, đái tháo đường và béo phì. Triệu chứng điển hình là tê hoặc đau ở vùng phân bố của dây thần kinh giữa (ngón cái, trỏ, giữa và nửa ngón nhẫn). Các nghiệm pháp kích thích như Phalen và Tinel có độ nhạy và độ đặc hiệu thay đổi, trong đó nghiệm pháp Phalen có độ nhạy 42%–85% và độ đặc hiệu 55%–98%. Chẩn đoán xác định thường dựa vào EDX với độ nhạy và độ đặc hiệu đạt 80%–90% và 95%.
Bệnh lý thần kinh trụ tại khuỷu
Đây là bệnh lý thần kinh chèn ép phổ biến thứ hai ở chi trên, thường xảy ra tại ống khuỷu. Các yếu tố nguy cơ bao gồm gập khuỷu kéo dài, chấn thương khuỷu hoặc các hoạt động thể thao lặp lại. Triệu chứng bao gồm tê, ngứa ran và yếu tay ở vùng phân bố dây thần kinh trụ (ngón út và nửa ngón nhẫn). Các dấu hiệu lâm sàng như Jeanne’s sign, Froment’s test và Wartenberg’s sign hỗ trợ chẩn đoán. EDX giúp xác định vị trí và mức độ nghiêm trọng của bệnh. Điều trị bảo tồn bao gồm thay đổi tư thế, tránh gập khuỷu và tiêm steroid, trong khi phẫu thuật (giải ép, cắt bỏ mỏm trên lồi cầu hoặc chuyển vị dây thần kinh) được chỉ định cho các trường hợp nặng.
Hội chứng lối thoát ngực
TOC bao gồm các rối loạn chèn ép cấu trúc thần kinh mạch máu tại lối thoát ngực, chia thành ba loại: thần kinh (nTOS), động mạch và tĩnh mạch. nTOS chiếm >90% các trường hợp. Triệu chứng phụ thuộc vào cấu trúc bị chèn ép, thường trầm trọng hơn khi nâng tay. Chẩn đoán dựa trên các nghiệm pháp như Adson, Wright, Roos và Halsted. Hình ảnh học như MRI hoặc CT với tư thế kích thích rất hữu ích để xác định vị trí chèn ép. Điều trị nTOS bao gồm vật lý trị liệu và thay đổi tư thế, với phẫu thuật là lựa chọn cho các trường hợp không đáp ứng.
Đau dây thần kinh đùi ngoài
MP là tình trạng chèn ép dây thần kinh bì đùi ngoài (LFCN), thường do chèn ép bên ngoài tại vùng chậu. Các yếu tố nguy cơ bao gồm béo phì (BMI ≥30), thai kỳ và quần áo bó sát. Triệu chứng là đau rát, tê ở mặt ngoài đùi. Chẩn đoán dựa trên lâm sàng và nghiệm pháp chèn ép vùng chậu (độ nhạy 95%, độ đặc hiệu 93% trong một nghiên cứu nhỏ). Điều trị bảo tồn thành công ở 85% bệnh nhân trong 4-6 tháng.
Hội chứng ống cổ chân
TTS là tình trạng chèn ép dây thần kinh chày sau tại ống cổ chân. Nguyên nhân có thể do nội tại (u nang, xơ hóa) hoặc ngoại lai (giày dép chật, phù chi dưới). Triệu chứng là đau, tê ở mặt sau mắt cá trong, gót chân và lòng bàn chân. Các nghiệm pháp như Hoffmann-Tinel, dorsiflexion-eversion test và Trepman test có độ nhạy 86% và độ đặc hiệu 100% khi thực hiện trong 30 giây. EDX và MRI hỗ trợ chẩn đoán xác định.
U thần kinh Morton
U thần kinh Morton là tình trạng viêm dây thần kinh kỹ thuật số ở khoang gian đốt bàn chân thứ ba. Bệnh phổ biến ở phụ nữ, thường ở tuổi 50. Triệu chứng là đau nhói ở bàn chân trước khi đi lại. Nghiệm pháp Mulder có độ nhạy 95% và độ đặc hiệu 100%. Điều trị bảo tồn bao gồm chỉnh hình và tiêm steroid, phẫu thuật cắt bỏ thần kinh được chỉ định khi điều trị bảo tồn thất bại.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Độ nhạy nghiệm pháp Phalen (CTS) | 42%–85% |
| Độ đặc hiệu nghiệm pháp Phalen (CTS) | 55%–98% |
| Tỉ lệ nTOS trong các loại TOS | >90% |
| Tỉ lệ thành công điều trị bảo tồn MP | 85% |
| Độ nhạy nghiệm pháp Mulder (Morton) | 95% |
Bình luận: Thông tin theo Zheng và Brannagan (2018); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các nghiệm pháp lâm sàng trong bài có độ nhạy và đặc hiệu dao động lớn giữa các nghiên cứu, do đó cần kết hợp nhiều dấu hiệu và xét nghiệm điện chẩn đoán để tăng độ chính xác. Lưu ý rằng các thuật ngữ như (nerve conduction study - NCS), (electromyography - EMG), và (electrodiagnostic - EDX) là các tiêu chuẩn vàng trong chẩn đoán bệnh lý thần kinh chèn ép.
- Luôn thực hiện thăm khám lâm sàng chi tiết và so sánh với chi đối diện để phát hiện thiếu hụt cảm giác/vận động.
- Sử dụng các nghiệm pháp kích thích (Phalen, Tinel, Adson) như bước sàng lọc ban đầu nhưng không dựa hoàn toàn vào chúng.
- Chỉ định EDX sớm cho các trường hợp nghi ngờ chèn ép thần kinh để xác định vị trí và mức độ tổn thương.
- Ưu tiên điều trị bảo tồn (thay đổi tư thế, vật lý trị liệu, tiêm steroid) trước khi cân nhắc can thiệp phẫu thuật.
- Cân nhắc hình ảnh học (MRI, siêu âm) để xác định nguyên nhân giải phẫu trong các trường hợp khó hoặc không đáp ứng điều trị.
Tài liệu tham khảo:
Sophy C. Zheng, Thomas H. Brannagan III, 2018, Entrapment Neuropathies, Essentials of Pain Medicine, Chapter 33, pp. 283-296.