Việc quản lý đau do ung thư là một yếu tố nền tảng của chăm sóc ung thư chất lượng, theo báo cáo của Viện Y học (Institute of Medicine, 1999). Đau là triệu chứng phổ biến và gây đau khổ nhất, tuy nhiên thường bị báo cáo thiếu, nhận diện sai và điều trị không đầy đủ.
Đánh giá đau do ung thư
Đánh giá đau toàn diện là bước khởi đầu bắt buộc. Tiêu chuẩn vàng (gold standard) trong đánh giá đau là tự báo cáo của bệnh nhân (patient’s self-report). Bệnh nhân đau mãn tính do ung thư có thể không biểu hiện các dấu hiệu kích thích adrenergic như nhịp tim nhanh hay tăng huyết áp dù đang chịu đau dữ dội. Đánh giá cần bao gồm vị trí, loại đau, đặc điểm thời gian (temporal profile) và mức độ đau.
Phân loại đau
Đau do ung thư được phân loại thành đau do thụ thể cảm giác (nociceptive pain), đau thần kinh (neuropathic pain) hoặc kết hợp cả hai. Đau do thụ thể cảm giác xuất phát từ nguồn gốc thân thể (da, cơ, xương, mạc) hoặc nội tạng. Đau thần kinh được định nghĩa là tổn thương hoặc rối loạn chức năng của hệ thống thần kinh cảm giác đau, thường được mô tả là cảm giác bỏng rát, bắn, đâm hoặc như điện giật (electriclike).
Đánh giá mức độ đau
Việc đo lường tuần tự bằng thang điểm đánh giá mức độ đau đã được kiểm chứng (validated severity assessment scale) giúp theo dõi cường độ đau theo thời gian. Thang điểm tương tự số (numerical analogue scale) 10 điểm là đơn giản nhất. Thang điểm tương tự hình ảnh (visual analogue scale) sử dụng đường kẻ 100-mm có thể cung cấp nhiều tín hiệu hình ảnh hơn và đáng tin cậy hơn.
Khái niệm đau toàn diện
Khái niệm "đau toàn diện" (total pain) nhấn mạnh rằng các yếu tố phi thể chất như tâm lý (lo âu, trầm cảm), xã hội (xa lánh gia đình) và tâm linh (mất ý nghĩa cuộc sống, sợ cái chết) đều góp phần vào trải nghiệm đau của bệnh nhân.
Điều trị đau theo thang bậc của WHO
Thang bậc ba bước của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) là chiến lược hữu ích để phân loại thuốc giảm đau và hướng dẫn lựa chọn ban đầu dựa trên mức độ đau. Nếu đau nhẹ (1/10 đến 3/10), chọn thuốc bậc một. Nếu đau trung bình (4/10 đến 6/10), bắt đầu với thuốc bậc hai. Nếu đau dữ dội (7/10 đến 10/10), bắt đầu với opioid bậc ba. Thuốc giảm đau hỗ trợ (adjuvant analgesics) có thể được thêm vào bất kỳ bước nào.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Hiệu quả thang bậc WHO | Kiểm soát đau đầy đủ ở 90% bệnh nhân |
| Đau nhẹ (1-3/10) | Thuốc không phải opioid (NSAIDs, Acetaminophen) |
| Đau trung bình (4-6/10) | Opioid yếu (Codeine, Hydrocodone, Tramadol...) |
| Đau dữ dội (7-10/10) | Opioid mạnh (Morphine, Fentanyl, Methadone...) |
Bảng liều lượng thuốc giảm đau bậc một và bậc hai
| Thuốc | Liều khởi đầu/Duy trì/Tối đa |
|---|---|
| Acetaminophen | 650 mg PO q4h |
| Ibuprofen | 800 mg PO qid |
| Celecoxib | 100 mg PO bid |
| Codeine | 60 mg PO q4h |
| Tramadol | 50 mg PO q6h (tối đa 2 viên) |
| Ketorolac | 60 mg IM/IV sau đó 30 mg IV/IM q6h; 10 mg PO qid (tối đa 5 ngày) |
Các lưu ý về dược lý và quản lý
Các thuốc giảm đau bậc một và bậc hai tuân theo động học bậc một (first-order kinetics). Opioid bậc ba không có hiệu ứng trần (ceiling effect). Khi chuyển đổi giữa các opioid, cần lưu ý hiện tượng dung nạp chéo không hoàn toàn (incomplete cross-tolerance). Đối với đau liên tục, thuốc nên được kê đơn theo lịch trình thường xuyên thay vì chỉ dùng khi cần (prn). Bình luận: Thông tin theo [Lookabaugh & Von Gunten, 2018]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng.
- Sử dụng thang bậc WHO để cá thể hóa điều trị.
- Ưu tiên đường uống cho quản lý đau do ung thư.
- Theo dõi sát tác dụng phụ như táo bón, buồn nôn và suy hô hấp.
- Kết hợp thuốc hỗ trợ cho đau thần kinh và đau hỗn hợp.
- Đánh giá đau toàn diện bao gồm cả yếu tố tâm lý và xã hội.
Tài liệu tham khảo:
Lookabaugh, B. L., & Von Gunten, C. F., 2018, Chapter 34: Approach to the Management of Cancer Pain, Essentials of Pain Medicine, 4th Edition, pp. 299-308.