Quản lý đau và triệu chứng ở giai đoạn cuối đời cho bệnh nhân mắc bệnh hiểm nghèo

Bs Ngô Hữu Thế
18.11.26
Last Updated

Đau là vấn đề nghiêm trọng đối với những người mắc bệnh hiểm nghèo, với các triệu chứng phổ biến bao gồm đau, khó thở, lo âu và trầm cảm (theo Essentials of Pain Medicine, 2018). Mặc dù đau do ung thư đã được đặc trưng rõ ràng, nhưng các nghiên cứu cho thấy đau có thể được giảm bớt ở 80% đến 90% bệnh nhân ung thư, trong khi hiểu biết về đau ở các bệnh lý khác như suy tim sung huyết, bệnh thận giai đoạn cuối hoặc rối loạn thần kinh cơ còn hạn chế.

Palliative Care and Hospice

Chăm sóc giảm nhẹ (Palliative care) là sự chăm sóc toàn diện tích cực cho bệnh nhân có bệnh không đáp ứng với điều trị chữa khỏi, khẳng định sự sống và coi cái chết là một quá trình bình thường. Chăm sóc tại nhà (Hospice care) tại Hoa Kỳ có các nguyên tắc tương tự, tập trung vào việc giảm bớt đau khổ về thể chất và tinh thần, với mục tiêu bệnh nhân và gia đình là đơn vị chăm sóc. Bệnh nhân đủ điều kiện tham gia Hospice phải được chứng nhận có thời gian sống dự kiến là 6 tháng nếu bệnh tiến triển theo tự nhiên. Các nghiên cứu cho thấy chăm sóc giảm nhẹ có thể dẫn đến cải thiện chất lượng cuộc sống, tăng cường tâm trạng, kéo dài thời gian sống và tiết kiệm chi phí so với chăm sóc tiêu chuẩn.

Painful Syndromes in Cancer and Other Life-Threatening Illnesses

Các hội chứng đau ở bệnh nhân ung thư được phân loại thành cấp tính so với mãn tính, thân thể so với thần kinh (neuropathic), và liên quan đến bệnh so với liên quan đến điều trị. Đau cấp tính thường do các thủ thuật xâm lấn hoặc can thiệp phẫu thuật. Đau mãn tính thường liên quan đến xương, mô mềm, tạng và hệ thần kinh. Đối với các bệnh không phải ung thư, các hội chứng đau bao gồm đau thần kinh liên quan đến đa xơ cứng (multiple sclerosis), đau ngực do bệnh tim giai đoạn cuối, và đau do loét tì đè hoặc bất động ở những bệnh nhân suy kiệt.

Assessment of Pain at the End of Life

Việc đánh giá đau cần bao gồm cường độ, vị trí, chất lượng, tính chất thời gian và các yếu tố làm thay đổi cơn đau. Khi bệnh nhân không thể diễn đạt bằng lời, bác sĩ có thể sử dụng dấu hiệu nhíu mày (furrowed brow) như một thước đo thay thế. Các công cụ đánh giá triệu chứng lâm sàng bao gồm Edmonton Symptom Assessment Scale (ESAS), M.D. Anderson Symptom Inventory (MDASI), và Memorial Symptom Assessment Scale (MSAS). Ngoài ra, Distress Thermometer là một công cụ trực quan giúp định lượng mức độ đau khổ từ 0 (không đau khổ) đến 10 (đau khổ tột cùng).

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ giảm đau ung thư80% đến 90% bệnh nhân
Thời gian sống dự kiến cho Hospice6 tháng
Tỷ lệ phù bạch huyết (sau cắt hạch nách)khoảng 20% phụ nữ
Liều Lidocaine truyền tĩnh mạch1 đến 2 mg/kg trong 15 đến 30 phút
Liều Phenobarbital (quản lý co giật)20 mg/kg truyền tĩnh mạch

Medication Administration at End of Life

Các đường dùng thuốc thay thế thường cần thiết ở giai đoạn cuối đời bao gồm niêm mạc (dưới lưỡi, má, mũi), qua da, đường ruột, trực tràng và đường tiêm (tĩnh mạch hoặc dưới da), cũng như các phương pháp ngoài màng cứng hoặc nội tủy. Táo bón là tác dụng phụ phổ biến của opioid do giảm nhu động ruột, cần được quản lý bằng thuốc nhuận tràng như senna, bisacodyl, magie hydroxit hoặc magie citrat. Nếu không hiệu quả, các thuốc đối kháng opioid tác dụng ngoại biên như methylnaltrexone và naloxegol có thể được sử dụng, trừ khi nghi ngờ tắc ruột.

Complex Pain Syndromes at End of Life

Các hội chứng đau phức tạp bao gồm đau xương ác tính, đau thần kinh khó chữa và tắc ruột ác tính. Đối với đau xương, dexamethasone được dùng liều 8–20 mg PO, IV, SQ mỗi sáng (không dùng cùng NSAIDs). Đối với đau thần kinh khó chữa, lidocaine truyền tĩnh mạch 1 đến 2 mg/kg được sử dụng, nếu hiệu quả thì duy trì truyền liên tục 1 đến 2 mg/kg mỗi giờ. Độc tính thần kinh do opioid (opioid neurotoxicity) biểu hiện qua rung giật cơ, tăng cảm giác đau, mê sảng và co giật. Khi xảy ra, liều opioid nên giảm ít nhất 50%.

ThuốcLiều khởi đầuLiều duy trìTối đaLưu ý theo dõi
Dexamethasone8–20 mg PO, IV, SQ mỗi sángtài liệu không nêutài liệu không nêuKhông dùng cùng NSAIDs
Octreotide20 μg/giờ IV hoặc SQtăng liều khi cầntài liệu không nêuGiảm tiết ruột
Clonazepam0.5 mg uống 2 lần/ngàytăng liều dầntài liệu không nêuQuản lý rung giật cơ
Haloperidol0.5 đến 1 mg uống 2 lần/ngàytài liệu không nêutài liệu không nêuQuản lý lo âu
Bình luận: Thông tin theo Essentials of Pain Medicine, 2018; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh việc sử dụng các thang điểm như ESAS và MDASI để đánh giá triệu chứng đa chiều. Cần lưu ý rằng việc sử dụng lidocaine truyền tĩnh mạch đòi hỏi giám sát chặt chẽ về độc tính tim mạch và gan. Việc quản lý độc tính thần kinh do opioid bằng cách giảm liều 50% là một chiến lược quan trọng nhưng cần cân bằng với kiểm soát đau.

Other Symptoms Common at End of Life

Khó thở, lo âu và trầm cảm là các triệu chứng phổ biến. Opioid là lựa chọn đầu tay cho khó thở. Lo âu thường liên quan đến đau không được kiểm soát và được điều trị bằng benzodiazepines, đặc biệt là lorazepam (liều khởi đầu 0.5 đến 2 mg uống 3 hoặc 4 lần mỗi ngày). Trầm cảm thường bị bỏ sót; các thuốc chống trầm cảm không điển hình (atypical antidepressants) như bupropion, mirtazepine có tác dụng nhanh hơn SSRIs. Đối với bệnh nhân có thời gian sống rất hạn chế, các chất kích thích như methylphenidate có thể mang lại hiệu quả nhanh chóng trong vài giờ đến vài ngày.

  • Thực hiện đánh giá đau toàn diện bao gồm cả các triệu chứng tâm lý và xã hội.
  • Sử dụng các công cụ như ESAS hoặc Distress Thermometer để định lượng triệu chứng.
  • Cân nhắc đường dùng thuốc thay thế (dưới lưỡi, tiêm dưới da) khi bệnh nhân khó nuốt.
  • Quản lý táo bón do opioid bằng thuốc nhuận tràng định kỳ hoặc thuốc đối kháng opioid ngoại biên.
  • Giảm liều opioid ít nhất 50% khi xuất hiện dấu hiệu độc tính thần kinh như rung giật cơ hoặc mê sảng.

Tài liệu tham khảo:

Judith A. Paice, 2018, Management of Pain at End of Life, Essentials of Pain Medicine, 309-314.

Xem thêm