Đánh giá và quản lý sụp mi bẩm sinh, bệnh lý thần kinh nhãn khoa và lác phức tạp

Bs Ngô Hữu Thế
12.11.26
Last Updated

Phiên họp Eyeshala Session 4 tại AIOC 2026 đã cung cấp cái nhìn tổng quan về quản lý sụp mi bẩm sinh, tiếp cận bệnh lý phù gai thị và xử trí các trường hợp lác phức tạp. Các chuyên gia nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đánh giá lâm sàng chi tiết, hiểu rõ cơ chế bệnh sinh để đưa ra quyết định phẫu thuật chính xác.

Đánh giá và quản lý sụp mi bẩm sinh

Sụp mi bẩm sinh (congenital ptosis) là tình trạng thách thức ngay cả với phẫu thuật viên tạo hình mắt (oculoplastic surgeon) giàu kinh nghiệm. Việc khai thác tiền sử, bao gồm tiền sử gia đình và phẫu thuật trước đó, là bước then chốt để phân biệt với sụp mi mắc phải. Các thông số quan trọng trong đánh giá bao gồm: độ cao khe mi (palpebral fissure height), khoảng cách phản xạ bờ mi (Margin Reflex Distance 1 - MRD1) và chức năng cơ nâng mi (levator action). Phương pháp Burke được khuyến cáo để đánh giá chức năng cơ nâng mi ở trẻ nhỏ bằng cách chặn cơ trán. Sụp mi được phân loại dựa trên mức độ: nhẹ (<2 mm), trung bình (2-4 mm) và nặng (≥4 mm). Phẫu thuật thường được trì hoãn đến khi trẻ 3 tuổi, trừ trường hợp sụp mi nặng che khuất đồng tử gây nhược thị (amblyopia) hoặc cận thị (myopia) cần can thiệp sớm. Đối với sụp mi đơn thuần mức độ nhẹ-trung bình, phẫu thuật cắt bỏ cơ nâng mi (levator resection) hoặc phẫu thuật cắt bỏ cơ Muller-kết mạc (Muller's muscle conjunctival resection - MMCR) là lựa chọn phổ biến. Trong trường hợp sụp mi nặng với chức năng cơ nâng mi kém, phẫu thuật treo cơ trán (frontalis sling procedure) sử dụng vật liệu tự thân (fascia lata) hoặc vật liệu tổng hợp (silastic/silicon) được chỉ định.

Tiếp cận bệnh lý phù gai thị và gai thị bạc màu

Tiếp cận bệnh nhân có gai thị phù (disc edema) hoặc gai thị bạc màu (optic disc pallor) đòi hỏi một quy trình logic. Bước đầu tiên là phân biệt phù gai thị thực sự với giả phù gai thị (pseudo-disc edema) như drusen gai thị. Các dấu hiệu lâm sàng như sự hiện diện của các mạch máu nhỏ trên bề mặt gai thị giúp định hướng chẩn đoán. Các xét nghiệm chức năng thần kinh thị giác (optic nerve function test) như phản xạ đồng tử (swinging flashlight test để tìm RAPD), thị lực, thị trường và nhận diện màu sắc là bắt buộc. Trong trường hợp nghi ngờ drusen, siêu âm B-scan có thể phát hiện các tổn thương tăng âm (hyper-echoic) do canxi hóa. Đối với bệnh nhân có gai thị phù kèm mất thị lực đột ngột, cần loại trừ các bệnh lý cấp cứu như viêm động mạch tế bào khổng lồ (giant cell arteritis) bằng cách kiểm tra ESR, CRP và tiểu cầu. Đối với phù gai thị hai bên ở bệnh nhân trẻ, béo phì, cần xem xét tăng áp lực nội sọ vô căn (idiopathic intracranial hypertension). Chụp MRI não và hốc mắt có cản quang là cần thiết để loại trừ các bệnh lý chèn ép hoặc viêm thần kinh thị giác không điển hình (atypical optic neuritis).

Quản lý lác phức tạp

Lác phức tạp (complex strabismus) được định nghĩa là tình trạng lác kèm theo hạn chế vận nhãn do các cơ chế như hạn chế (restriction), liệt (paresis), mất phân bố thần kinh (disinnervation) hoặc bất thường giải phẫu. Tiếp cận lâm sàng bao gồm đánh giá tư thế đầu bất thường, đo độ lác ở các vị trí nhìn (cardinal positions of gaze) và thực hiện nghiệm pháp cưỡng bức vận nhãn (Force Duction Test - FDT) để xác định nguyên nhân. Trong hội chứng Brown, phẫu thuật kéo dài gân cơ chéo trên (superior oblique lengthening) được chỉ định khi có tư thế đầu bất thường hoặc lác ở vị trí nhìn thẳng. Đối với hội chứng Duane, phẫu thuật thường tập trung vào việc chỉnh lác theo từng giai đoạn. Đối với bệnh lý cơ vận nhãn do tuyến giáp (thyroid eye disease), phẫu thuật chỉ được thực hiện khi bệnh ở giai đoạn ổn định (quiescent phase) để tránh làm trầm trọng thêm phản ứng viêm. Nguyên tắc chung là điều trị nguyên nhân gốc rễ trước khi can thiệp phẫu thuật.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Phân loại sụp mi nhẹ<2 mm
Phân loại sụp mi trung bình2-4 mm
Phân loại sụp mi nặng≥4 mm
Chức năng cơ nâng mi kém≤4 mm
Chức năng cơ nâng mi trung bình5-7 mm
Chức năng cơ nâng mi tốt≥8 mm
Tỷ lệ thành công phẫu thuật sụp mi>80-85%
Độ lác trong hội chứng Duane60 prism diopters
Độ lác trong bệnh lý tuyến giáp35-40 prism diopters
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026, GP192, 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các kỹ thuật phẫu thuật như treo cơ trán hay phẫu thuật lác phức tạp đòi hỏi kinh nghiệm thực hành cao. Hạn chế của tài liệu là không cung cấp dữ liệu định lượng cụ thể cho tất cả các biến chứng, do đó phẫu thuật viên cần thận trọng trong việc tiên lượng kết quả cho từng bệnh nhân cụ thể.
  • Luôn đánh giá chức năng cơ nâng mi và MRD1 trước khi lập kế hoạch phẫu thuật sụp mi.
  • Sử dụng FDT để phân biệt giữa liệt cơ và hạn chế cơ trong lác phức tạp.
  • Ưu tiên điều trị bảo tồn và ổn định bệnh lý nền (như bệnh tuyến giáp) trước khi can thiệp phẫu thuật lác.
  • Luôn kiểm tra tất cả 9 vị trí nhìn để phát hiện các bất thường vận nhãn tiềm ẩn.
  • Cá thể hóa liều lượng phẫu thuật dựa trên đáp ứng của từng bệnh nhân, không phụ thuộc hoàn toàn vào nomogram chuẩn.

Tài liệu tham khảo:

Mahima Koshel, Fernaz Khan, Ashok Grover, et al., 2026, AIOC 2026 GP192 Eyeshala Session 4 Oculoplasty and Squint, AIOS Editor Proceedings, Video ID: 6JAOg_I86jI.

Xem thêm