Ảnh hưởng của bệnh đái tháo đường lên nhãn cầu và thực hành đeo kính tiếp xúc

Bs Ngô Hữu Thế
19.11.26
Last Updated

Bệnh đái tháo đường (Diabetes mellitus) là một trong những bệnh hệ thống phổ biến nhất toàn cầu, với ước tính 9% người trưởng thành từ 18 tuổi trở lên mắc bệnh vào năm 2014 (World Health Organization, 2015). Mặc dù các biến chứng võng mạc đã được ghi nhận rõ ràng, nhưng ảnh hưởng của bệnh lên các mô nhãn cầu khác, đặc biệt trong bối cảnh đeo kính tiếp xúc (contact lens), đòi hỏi sự hiểu biết sâu sắc về những thay đổi ở phần trước nhãn cầu.

Phần trước nhãn cầu

Bệnh nhân đái tháo đường kiểm soát kém có nguy cơ cao hơn đối với các nhiễm trùng do vi khuẩn và nấm ở hốc mắt. Bệnh nấm niêm mạc (Mucormycosis) là một tình trạng hiếm gặp nhưng có khả năng gây tử vong, biểu hiện bằng liệt vận nhãn (ophthalmoplegia), mất thị lực, đau và lồi mắt. Ở mi mắt, các mảng vàng (xanthelasma) xuất hiện sớm và thường xuyên hơn ở bệnh nhân đái tháo đường. Ngoài ra, sụp mi (ptosis) có thể là dấu hiệu sớm của bệnh chưa được chẩn đoán do thiếu oxy mô mãn tính, cùng với tình trạng viêm bờ mi, lẹo và nang tuyến meibomian phổ biến hơn.

Phim nước mắt và kết mạc

Bệnh nhân đái tháo đường thường xuyên phàn nàn về tình trạng khô mắt (dry eyes). Sự giảm tiết nước mắt có thể liên quan đến rối loạn hệ thần kinh tự chủ chi phối tuyến lệ. Thời gian vỡ phim nước mắt (tear break-up time) giảm đáng kể ở những bệnh nhân có giảm cảm giác giác mạc. Nồng độ immunoglobulin A, lysozyme và glucose trong nước mắt tăng cao có thể thúc đẩy sự hư hỏng kính và phát triển vi sinh vật. Ở kết mạc, các vi phình mạch, tăng sinh mao mạch và giãn mạch đã được ghi nhận. Mật độ tế bào đài (goblet cell) cũng giảm ở mắt bệnh nhân đái tháo đường.

Giác mạc

Biểu mô giác mạc đặc biệt nhạy cảm với chấn thương cơ học. Các khiếm khuyết biểu mô tái phát, viêm giác mạc chấm nông và tốc độ lành biểu mô chậm thường được báo cáo, đặc biệt sau phẫu thuật nhãn khoa. Thần kinh giác mạc bị giảm cảm giác do bệnh đa dây thần kinh khuếch tán, mức độ giảm liên quan đến thời gian mắc bệnh, tuổi bệnh nhân và mức độ kiểm soát chuyển hóa. Giảm cảm giác giác mạc liên quan đến sự phát triển loét giác mạc. Về nội mô, các nghiên cứu cho thấy tăng mức độ đa hình thái (polymegethism) và đa dạng hình thái (pleomorphism), cùng với sự xuất hiện các nếp gấp ở màng Descemet.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ đái tháo đường (2014)9% người trưởng thành từ 18 tuổi trở lên
Phân loại đái tháo đườngType 1 (10%), Type 2 (90%)
Nghiên cứu tuân thủ (O’Donnell & Efron, 2004b)29 bệnh nhân đái thói đường, 29 đối chứng, 12 tháng theo dõi
Kết quả tuân thủChỉ 2/24 khía cạnh có sự khác biệt đáng kể

Đáp ứng nhãn cầu với kính tiếp xúc

Các nghiên cứu cho thấy kính tiếp xúc mềm đeo ban ngày là phương thức chỉnh thị khả thi cho bệnh nhân đái tháo đường. Các dấu hiệu lâm sàng bất lợi không khác biệt so với người không mắc bệnh. Tuy nhiên, cần lưu ý khuynh hướng nhiễm trùng giác mạc. Việc theo dõi bằng máy đo độ dày giác mạc (pachymetry) cho thấy thời gian phục hồi sau phù giác mạc do kính tiếp xúc kéo dài hơn ở bệnh nhân đái tháo đường. Về tuân thủ, một nghiên cứu trên 29 bệnh nhân đái tháo đường và 29 đối chứng cho thấy không có sự khác biệt đáng kể về mức độ tuân thủ giữa hai nhóm, bất kể thời gian mắc bệnh hay mức độ kiểm soát chuyển hóa.

Cảm biến glucose và các cân nhắc đặc biệt

Nồng độ glucose trong nước mắt phản ánh nồng độ glucose trong máu, dẫn đến các nỗ lực phát triển kính tiếp xúc có khả năng cảm biến glucose. Tuy nhiên, các yếu tố sinh lý như nồng độ glucose trong nước mắt thấp hơn trong máu và độ trễ thời gian (khoảng 20 phút) gây khó khăn cho việc kiểm soát đường huyết cấp tính. Các cân nhắc đặc biệt khác bao gồm việc làm nhám đầu ngón tay do kiểm tra đường huyết tại nhà có thể gây hại cho bề mặt kính, và móng tay cần được giữ ngắn để giảm nguy cơ trầy xước giác mạc.

Bình luận: Thông tin theo O'Donnell (2018); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các nghiên cứu về cảm biến glucose trong kính tiếp xúc chủ yếu dừng lại ở mức độ chứng minh khái niệm (proof of concept) và chưa được thương mại hóa rộng rãi. Việc quản lý bệnh nhân đái tháo đường đeo kính tiếp xúc đòi hỏi sự thận trọng cao độ về vệ sinh và theo dõi sát sao các biến chứng bề mặt nhãn cầu.
  • Khuyến khích bệnh nhân tự xử lý kính, nếu không thể, cần sự hỗ trợ từ người chăm sóc.
  • Nhắc nhở bệnh nhân kiểm tra kính trước khi đeo để tránh hư hại do thao tác kiểm tra đường huyết.
  • Ưu tiên kính tiếp xúc có độ truyền oxy cao để giảm thiểu nguy cơ phù giác mạc.
  • Cần đánh giá kỹ lưỡng tiền sử nhãn khoa và hệ thống trước khi chỉ định kính tiếp xúc.
  • Tư vấn bệnh nhân tìm kiếm sự trợ giúp ngay lập tức nếu có triệu chứng đau, đỏ mắt hoặc nghi ngờ loét giác mạc.

Tài liệu tham khảo:

Clare O'Donnell, 2018, Diabetes, Contact Lens Practice, 314-319.

Xem thêm