Các kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh trong bệnh võng mạc đái tháo đường

Bs Ngô Hữu Thế
19.11.26
Last Updated

Chương 4 trong tài liệu "Current Management of Diabetic Retinopathy" (2018) cung cấp tổng quan về các phương thức chẩn đoán hình ảnh hiện đại trong quản lý bệnh võng mạc đái tháo đường (DR). Việc ứng dụng các kỹ thuật này đóng vai trò then chốt trong tầm soát, theo dõi diễn tiến tự nhiên và đánh giá đáp ứng điều trị cho bệnh nhân.

Giới thiệu

Quản lý bệnh võng mạc đái tháo đường (DR) dựa trên sự hiểu biết về các đặc điểm lâm sàng và trình tự tiến triển theo thang điểm DRSS (Diabetic Retinopathy Severity Score). Mặc dù DRSS giả định sự hình thành vi phình mạch do rối loạn chức năng tế bào chu vi là thay đổi lâm sàng sớm nhất, các nghiên cứu sử dụng chụp cắt lớp quang học (OCT) lớp sợi thần kinh võng mạc (RNFL) và chụp mạch OCT (OCTA) đã chứng minh các bất thường tinh vi ở bệnh nhân đái tháo đường trước khi xuất hiện DR lâm sàng. Chẩn đoán hình ảnh đa phương thức (multimodal imaging) kết hợp nhiều hệ thống công nghệ giúp cung cấp cái nhìn sâu sắc hơn cho việc chẩn đoán, tiên lượng và theo dõi bệnh.

Chụp ảnh đáy mắt (Fundus Photography)

Chụp ảnh đáy mắt cung cấp hình ảnh màu hoặc không đỏ (red-free) của võng mạc. Chụp ảnh đáy mắt tiêu chuẩn cung cấp góc nhìn 30 đến 50 độ, thường được sử dụng trong các thử nghiệm lâm sàng để ghi nhận DR. Tuy nhiên, phương pháp này không thể xác định chính xác phù hoàng điểm nếu không có hình ảnh lập thể (stereoscopic imaging). Chụp ảnh góc rộng (UWF - Ultrawide field) có thể tạo ra góc nhìn lên đến 200 độ, cho phép ghi nhận hơn 80% diện tích bề mặt võng mạc. Ưu điểm của UWF là khả năng phát hiện bệnh lý võng mạc ngoại vi một cách xâm lấn tối thiểu, mặc dù có thể gặp tình trạng méo hình do hình dạng cầu của nhãn cầu hoặc nhiễu do lông mi.

Y tế từ xa (Telemedicine)

Y tế từ xa sử dụng hình ảnh võng mạc từ xa, thường là chụp ảnh đáy mắt, để tầm soát DR. Mô hình này giúp tiếp cận bệnh nhân tại các phòng khám bác sĩ đa khoa, cải thiện sự tuân thủ và hiệu quả chi phí. Viện Hàn lâm Nhãn khoa Hoa Kỳ (AAO) kết luận có bằng chứng mức độ I rằng chụp ảnh đáy mắt kỹ thuật số đơn trường có thể là công cụ tầm soát để xác định bệnh nhân cần chuyển tuyến chuyên khoa, dù không thay thế được khám mắt toàn diện. Các thuật toán học sâu (deep learning) đã cho thấy độ nhạy và độ đặc hiệu cao so với phân loại thủ công bởi bác sĩ nhãn khoa.

Chụp mạch có thuốc nhuộm (Dye-Based Angiography)

Chụp mạch huỳnh quang (FA) là tiêu chuẩn vàng để đánh giá thay đổi vi mạch võng mạc trong DR, bao gồm vi phình mạch, thiếu máu cục bộ mao mạch võng mạc và tân mạch. FA vẫn hữu ích trong việc phát hiện tân mạch nghi ngờ và phân biệt với bất thường vi mạch trong võng mạc (IRMA). Chụp mạch Indocyanine green (ICG) sử dụng bước sóng 790–805 nm để tối ưu hóa hình ảnh tuần hoàn hắc mạc. UWF FA là bước phát triển mới giúp cải thiện hình ảnh mạch máu võng mạc ngoại vi, cho phép định lượng các vùng không tưới máu (nonperfusion) vốn không thể phát hiện bằng chụp ảnh tiêu chuẩn.

Chụp cắt lớp quang học (OCT)

OCT đã trở thành tiêu chuẩn vàng để chẩn đoán và theo dõi phù hoàng điểm đái tháo đường (DME). Công nghệ OCT miền phổ (spectral-domain OCT) cho phép thu nhận hình ảnh thời gian thực, độ phân giải cao với độ phân giải trục lên đến 1 μm. Các thông số như độ dày trung tâm hoàng điểm (CST) là thước đo có thể tái lập để đánh giá DME. Ví dụ, trong Protocol S của DRCR.net, DME có suy giảm thị lực được định nghĩa với CST ≥305 cho nữ và ≥320 cho nam (Heidelberg Spectralis). OCT cũng giúp nghiên cứu độ dày hắc mạc và giao diện dịch kính võng mạc.

Chụp mạch OCT (OCTA)

OCTA là kỹ thuật không xâm lấn để hình ảnh hóa dòng chảy trong mạch máu võng mạc và hắc mạc mà không cần tiêm thuốc nhuộm. OCTA sử dụng độ tương phản chuyển động để tạo ra hình ảnh dòng chảy mạch máu có độ phân giải cao, phân lớp theo chiều sâu. So với FA, OCTA nhanh hơn, không có rủi ro dị ứng thuốc nhuộm và cung cấp chi tiết mạch máu tốt hơn. OCTA có thể định lượng mật độ mạch máu và diện tích vùng vô mạch hoàng điểm (FAZ). Các nghiên cứu cho thấy mật độ mao mạch giảm dần theo mức độ nghiêm trọng của DR.

Quang học thích ứng (Adaptive Optics) và Tự huỳnh quang đáy mắt (FAF)

Quang học thích ứng (AO) giúp giải quyết các quang sai trong hình ảnh võng mạc, cho phép chụp ảnh độ phân giải cao các tế bào nón hoàng điểm. Tuy nhiên, AO bị giới hạn bởi trường nhìn rất nhỏ (1–2 độ). Tự huỳnh quang đáy mắt (FAF) được sử dụng để đặc trưng hóa trạng thái biểu mô sắc tố võng mạc (RPE). Vai trò hiện tại của FAF trong quản lý DR là tối thiểu vì OCT cung cấp dữ liệu định tính và định lượng mạnh mẽ hơn.

Siêu âm nhãn cầu (Ultrasound Imaging)

Siêu âm B-scan được sử dụng để xác định trạng thái võng mạc khi hình ảnh bị che khuất bởi xuất huyết dịch kính hoặc đục thủy tinh thể nặng. Nó cũng giúp đặc trưng hóa bong võng mạc do co kéo, do rách hoặc hỗn hợp. Siêu âm không đủ nhạy để đánh giá DME và có tiện ích hạn chế khi môi trường trong suốt.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Góc nhìn chụp ảnh đáy mắt tiêu chuẩn30 đến 50 độ
Góc nhìn chụp ảnh đáy mắt góc rộng (UWF)lên đến 200 độ
Diện tích võng mạc chụp được bằng UWFhơn 80% tổng diện tích bề mặt võng mạc
Độ phân giải trục của OCTlên đến 1 μm
Định nghĩa CI-DME (Protocol S, Heidelberg Spectralis)CST ≥305 (nữ) và ≥320 (nam)
Định nghĩa CI-DME (Protocol S, Zeiss Cirrus/Optovue RTVue)CST ≥290 (nữ) và ≥305 (nam)
Định nghĩa CI-DME (Protocol S, Zeiss Stratus)CST ≥250
Trường nhìn của Adaptive Optics1 đến 2 độ
Bình luận: Thông tin theo [Baumal, 2018]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các kỹ thuật hình ảnh như OCTA và UWF đang thay đổi cách tiếp cận chẩn đoán, tuy nhiên cần lưu ý các hạn chế về tạo tác (artifact) và chi phí thiết bị. Việc sử dụng OCTA để thay thế hoàn toàn FA vẫn đang là chủ đề tranh luận do FA vẫn ưu thế trong việc đánh giá rò rỉ dịch (leakage).
  • Ưu tiên sử dụng OCT để chẩn đoán và theo dõi phù hoàng điểm đái tháo đường thay vì chỉ dựa vào khám lâm sàng.
  • Cân nhắc chụp ảnh đáy mắt góc rộng (UWF) để phát hiện các tổn thương ngoại vi có thể dự báo nguy cơ tiến triển DR.
  • Sử dụng OCTA như một công cụ bổ trợ để đánh giá mật độ mạch máu và vùng vô mạch hoàng điểm (FAZ) ở bệnh nhân đái tháo đường.
  • Áp dụng y tế từ xa (telemedicine) với chụp ảnh đơn trường để tăng cường tầm soát DR trong cộng đồng.
  • Sử dụng siêu âm B-scan khi môi trường nhãn cầu không trong suốt để đánh giá tình trạng võng mạc.

Tài liệu tham khảo:

Caroline R. Baumal, 2018, Chapter 4: Imaging in Diabetic Retinopathy, Current Management of Diabetic Retinopathy, trang 25-36.

Xem thêm