Giới thiệu
Việc chỉnh kính tiếp xúc (contact lens) cho bệnh nhân lão thị (presbyopia) từng được coi là một thách thức lâm sàng, nhưng sự phát triển của các thiết kế quang học mới, kính dùng một lần hàng ngày (daily disposability) và vật liệu silicone hydrogel đã cải thiện đáng kể kết quả thị giác. Theo Morgan et al. (2016), tỷ lệ kê đơn kính tiếp xúc cho bệnh nhân lão thị đã tăng lên, tuy nhiên độ thâm nhập của kính tiếp xúc vẫn giảm mạnh ở nhóm tuổi trên 45. Việc cung cấp giải pháp chỉnh kính tiếp xúc cho nhóm bệnh nhân này hiện được coi là một phần thiết yếu trong thực hành lâm sàng, mang lại cơ hội tăng trưởng cho phòng khám và nâng cao sự hài lòng của bệnh nhân. Các lựa chọn bao gồm kính tiếp xúc công suất xa kết hợp kính đọc sách, kính tiếp xúc hai tiêu cự (bifocal) hoặc đa tiêu cự (multifocal), và monovision.
Lựa chọn bệnh nhân
Động lực của bệnh nhân đóng vai trò quan trọng, nhưng cần dựa trên sự lựa chọn có thông tin về ưu và nhược điểm của từng phương pháp. Back et al. (1989) đã chứng minh một tỷ lệ đáng kể bệnh nhân lão thị không chọn lọc có thể đạt được thành công với kính tiếp xúc đa tiêu cự hình ảnh đồng thời (simultaneous image contact lenses). Cần thận trọng khi xem xét bệnh nhân có thị giác hai mắt (binocular vision) bị tổn thương, nhược thị (amblyopia), thị lực xa dưới 6/12 hoặc nhu cầu thị giác khắt khe. Việc đánh giá chất lượng và số lượng nước mắt, trương lực mi mắt và vị trí mi là cần thiết. Nên bắt đầu với những bệnh nhân được coi là ứng viên 'tốt hơn' thay vì những trường hợp 'thách thức' hơn.
Kỳ vọng của bệnh nhân
Bệnh nhân cần được đặt kỳ vọng thực tế về mức độ thị giác. Cần thảo luận về lợi ích của việc chỉnh thị lực xa/gần kết hợp mà không cần kính gọng (giảm chuyển động đầu, không méo hình ngoại vi, hình ảnh tự nhiên hơn) cũng như sự khác biệt về hiệu suất thị giác giữa monovision, hình ảnh đồng thời hoặc hình ảnh luân phiên (alternating image). Cần giải thích rằng việc chỉnh kính thường yêu cầu nhiều hơn một lần khám để thử các công suất kính và phương pháp chỉnh khác nhau tùy thuộc vào đánh giá hiệu suất kính trong môi trường thị giác hàng ngày.
Đo đạc ban đầu
Đo ưu thế mắt (ocular dominance) hoặc sở thích nhìn là hữu ích để xác định mắt cần chỉnh thị lực xa trong monovision hoặc điều chỉnh trong quá trình chỉnh kính hình ảnh đồng thời. Ưu thế mắt có thể được xác định bằng các bài kiểm tra nhìn ưu tiên hoặc bài kiểm tra cảm giác +1.00 D (sensory test). Michaud et al. (1995) nhận thấy những người đeo không thành công đã trở nên thành công sau khi chuyển đổi chỉnh gần và xa trái ngược với ưu thế được đo bằng các phương pháp truyền thống, nhưng hiếm khi trái ngược với bài kiểm tra cảm giác +1.00 D. Hiện nay, hầu hết các nhà sản xuất khuyến nghị bài kiểm tra cảm giác +1.00 D để đánh giá ưu thế.
Kích thước đồng tử
Kích thước đồng tử giảm theo tuổi tác, khi nhìn gần và trong điều kiện ánh sáng quang học (photopic). Nếu thiết kế kính đa tiêu cự tâm gần (centre-near) không được tối ưu hóa, hiệu suất thị giác có thể giảm khi kích thước đồng tử giảm theo tuổi. Cakmak et al. (2010) và Dumbleton et al. (2015) đã xác nhận rằng kích thước đồng tử không chỉ thay đổi theo tuổi mà còn theo tật khúc xạ, với người cận thị có xu hướng có kích thước đồng tử lớn hơn người viễn thị, đặc biệt trong điều kiện ánh sáng trung bình (mesopic). Dữ liệu của Dumbleton cho thấy sự khác biệt về diện tích đồng tử từ người cận thị -8.00 D đến người viễn thị +6.00 D là 24%.
Kính tiếp xúc hai tiêu cự và đa tiêu cự
Kính tiếp xúc hai tiêu cự và đa tiêu cự có thể là thiết kế hình ảnh đồng thời hoặc hình ảnh luân phiên. Các nghiên cứu so sánh đã kết luận rằng kính tiếp xúc đa tiêu cự hoạt động tốt hơn monovision trong nhiều phép đo thị giác (Rajagopalan et al., 2006; Richdale et al., 2006; Bennett, 2008; Gupta et al., 2009; Woods et al., 2009). Tuy nhiên, Chu et al. (2009) báo cáo rằng người đeo kính đa tiêu cự ít hài lòng hơn đáng kể với các khía cạnh thị giác khi lái xe ban đêm so với ban ngày, đặc biệt là các rối loạn từ chói và quầng sáng.
Thiết kế hình ảnh đồng thời
Trong các thiết kế hình ảnh đồng thời, các vùng chỉnh xa, trung gian và gần đều được đặt trước đồng tử theo mọi hướng nhìn. Việc đặt các hình ảnh đồng thời trên võng mạc dựa vào hệ thống thị giác có khả năng chọn hình ảnh rõ hơn và bỏ qua hình ảnh mất nét. Hiện tượng cộng gộp hai mắt (binocular summation) cải thiện kết quả cuối cùng bằng cách cải thiện hình ảnh đơn mắt và tạo ra hình ảnh hai mắt cung cấp độ tương phản và thị lực tốt hơn. Sự lan tỏa ánh sáng từ hình ảnh mất nét làm giảm độ tương phản của hình ảnh được tập trung (Borish, 1988).
Thiết kế phi cầu
Với các thiết kế phi cầu (aspheric designs), công suất khúc xạ thay đổi dần dần từ tâm hình học của kính đến vùng ngoại vi hơn của vùng quang học. Các thiết kế này được mô tả tốt nhất là 'đa tiêu cự' hoặc 'stretch focus'. Thiết kế phi cầu bề mặt trước tạo ra quang sai cầu âm, dẫn đến giảm công suất cộng từ tâm hình học của kính, về bản chất tạo ra thiết kế tâm gần. Khi lão thị tăng, đường cong bề mặt trước phải có độ phi cầu lớn hơn để cho phép nhiều công suất khúc xạ cộng hơn trong hệ thống quang học tổng thể.
Thiết kế lai và bán củng mạc
Các thiết kế lai (hybrid) có tâm kính cứng với vành mềm silicone hydrogel. Kính bán củng mạc (semiscleral) và kính lai thường có đường kính tương tự kính mềm. Về mặt quang học, cả hai đều có thiết kế tương tự kính đa tiêu cự mềm, nhưng có thêm lợi thế là chỉnh loạn thị giác mạc nhờ màng nước mắt bị giữ lại phía sau bề mặt sau của kính.
Điều chỉnh kính
Vấn đề phổ biến nhất mà bác sĩ phải giải quyết với việc chỉnh kính hình ảnh đồng thời là hiệu suất thị giác kém cho thị lực xa hoặc gần, hoặc cả hai. Bước đầu tiên là xác nhận việc lắp kính và khúc xạ chồng (over-refraction). Việc điều chỉnh công suất kính được nghiên cứu tốt nhất bằng cách sử dụng ±0.25 D twirls/flippers hoặc kính thử trong khi nhìn hai mắt trong điều kiện ánh sáng môi trường. Nên tránh sử dụng máy đo khúc xạ (phoropters) trong quá trình khúc xạ chồng vì việc giảm ánh sáng sẽ làm tăng kích thước đồng tử và thay đổi hiệu suất quang học.
Thiết kế hình ảnh luân phiên (dịch chuyển)
Đa số các thiết kế luân phiên có sẵn dưới dạng kính cứng do những thách thức trong việc dịch chuyển hiệu quả ở kính mềm. Trong những năm gần đây, một số thiết kế thị giác luân phiên mềm đã trở nên khả dụng nhưng chưa được phổ biến rộng rãi. Vị trí phân đoạn và sự dịch chuyển kính là chìa khóa thành công, và mi dưới đóng vai trò quan trọng trong việc định vị và ổn định kính so với nhãn cầu. Vị trí mi dưới không nên thấp hơn rìa dưới (inferior limbus), nếu không sự dịch chuyển sẽ kém hiệu quả và thường không đầy đủ (Borish và Perrigin, 1987).
Monovision
Monovision là việc chỉnh một mắt với công suất khúc xạ xa cần thiết và mắt kia với công suất khúc xạ gần cần thiết. Phương pháp này dựa trên nguyên tắc hệ thống thị giác có thể luân phiên ức chế trung tâm giữa hai mắt khi nhìn luân phiên giữa các mục tiêu xa và gần. Mặc dù có những thỏa hiệp như vậy, monovision trong lịch sử đã có tỷ lệ chấp nhận của bệnh nhân cao trong lão thị sớm và trung bình với tỷ lệ thành công thay đổi từ 67 đến 86% (Koetting và Castellano, 1984; Back et al., 1989; Collins et al., 1994).
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ thành công monovision | 67 đến 86% |
| Sự khác biệt diện tích đồng tử (-8.00 D đến +6.00 D) | 24% |
| Tỷ lệ ánh sáng mất đi do nhiễu xạ | Khoảng 20% |
| Tỷ lệ ánh sáng tạo mỗi hình ảnh (diffractive) | 40% |
| Ưu tiên multifocal so với monovision | 76% so với 24% |
| Giới hạn độ cận thị (để tránh diplopia) | 3.00 D hoặc lớn hơn |
| Giới hạn độ viễn thị (back-surface aspheric) | Lên đến +1.25 D |
| Độ dịch chuyển mi dưới | Khoảng 0.8 mm |
Bình luận: Thông tin theo [23 Presbyopia, 2018]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tài liệu cung cấp cái nhìn tổng quan về các phương pháp chỉnh kính tiếp xúc cho lão thị. Cần lưu ý rằng các số liệu về tỷ lệ thành công và hiệu suất thị giác mang tính chất tham khảo từ các nghiên cứu cũ, việc áp dụng lâm sàng cần cá thể hóa dựa trên nhu cầu thị giác thực tế của bệnh nhân và sự sẵn có của các thiết kế kính mới.
- Luôn đặt kỳ vọng thực tế cho bệnh nhân ngay từ đầu và tuân thủ quy tắc 20/happy.
- Tránh sử dụng máy đo khúc xạ (phoropters) để khúc xạ chồng; sử dụng gọng thử hoặc flippers để đánh giá hiệu suất thị giác trong môi trường thực tế.
- Luôn nghiên cứu và tuân theo hướng dẫn lắp kính của nhà sản xuất cho từng thiết kế cụ thể vì đặc điểm thiết kế và cách lắp tối ưu có thể khác nhau.
- Cân nhắc sử dụng hai đến ba thiết kế kính thay thế để xây dựng phương pháp tiếp cận lâm sàng vững chắc.
- Đánh giá hiệu suất thị giác với cả hai mắt mở bằng cách sử dụng các mục tiêu thực tế như điện thoại di động của bệnh nhân.
Tài liệu tham khảo:
John Meyler, David Ruston, 2018, Presbyopia, Contact Lens Practice, 214-230.