Nghiên cứu tổng quan về các yếu tố nguy cơ có thể thay đổi (modifiable risk factors) trong bệnh võng mạc đái tháo đường (diabetic retinopathy - DR) cho thấy việc kiểm soát hệ thống đóng vai trò then chốt trong việc ngăn ngừa tiến triển bệnh. Các yếu tố này bao gồm kiểm soát đường huyết, huyết áp, lipid máu, chế độ ăn, hoạt động thể chất, béo phì, sử dụng aspirin và hút thuốc lá.
Kiểm soát đường huyết
Kiểm soát đường huyết là yếu tố nguy cơ quan trọng nhất có thể thay đổi được. Các thử nghiệm lâm sàng lớn như Diabetes Control and Complications Trial (DCCT) trên bệnh nhân đái tháo đường type 1 và United Kingdom Prospective Diabetes Study (UKPDS) trên bệnh nhân type 2 đã khẳng định tầm quan trọng của việc tối ưu hóa chuyển hóa sớm. Trong DCCT, 1441 bệnh nhân được chia thành nhóm điều trị chuẩn và nhóm điều trị tích cực; kết quả cho thấy nhóm điều trị tích cực giảm 27% nguy cơ phát triển bệnh võng mạc. Mối quan hệ giữa HgbA1c và tiến triển bệnh là theo hàm mũ, với mỗi 10% giảm HgbA1c tương ứng với 43%–45% giảm nguy cơ tiến triển. Tuy nhiên, cần lưu ý tác dụng phụ là hạ đường huyết (hypoglycemic episodes) tăng gấp 3 lần ở nhóm điều trị tích cực.
Tăng huyết áp
Tăng huyết áp là yếu tố nguy cơ chính gây tổn thương vi mạch. Nghiên cứu UKPDS cho thấy kiểm soát huyết áp chặt chẽ (dưới 150/85 mmHg) giúp giảm 34% nguy cơ xấu đi của thang điểm Diabetic Retinopathy Severity Score (DRSS) và giảm 47% nguy cơ mất thị lực sau 9 năm theo dõi. Ngược lại, nghiên cứu ACCORD không cho thấy lợi ích thêm khi hạ huyết áp tâm thu xuống dưới 120 mmHg so với dưới 140 mmHg, gợi ý về hiệu ứng sàn (floor effect).
Ức chế hệ Renin-Angiotensin (RAS)
Các thuốc ức chế men chuyển (ACE inhibitors) và ức chế thụ thể (ARBs) được khuyến cáo là liệu pháp hạ áp đầu tay. Nghiên cứu EUCLID cho thấy lisinopril giảm tiến triển bệnh võng mạc khoảng 50% ở bệnh nhân đái tháo đường type 1. Các thử nghiệm DIRECT-Protect 1 và 2 cũng cho thấy xu hướng giảm tiến triển bệnh khi sử dụng candesartan, mặc dù kết quả không phải lúc nào cũng đạt ý nghĩa thống kê đồng nhất trên mọi nhóm bệnh nhân.
Nồng độ lipid huyết thanh
Rối loạn lipid máu làm tăng nguy cơ xuất tiết cứng (hard exudates). Các thuốc nhóm statin là lựa chọn đầu tay. Nghiên cứu FIELD đánh giá fenofibrate cho thấy giảm nhu cầu điều trị laser, đặc biệt ở bệnh nhân đã có bệnh võng mạc từ trước. Phân tích dưới nhóm của ACCORD cho thấy fenofibrate kết hợp simvastatin giúp giảm 40% tiến triển bệnh võng mạc so với giả dược (p=0.006).
Chế độ ăn, hoạt động thể chất và các yếu tố khác
Chế độ ăn giàu omega-3 (trên 500mg/ngày) có liên quan đến giảm 48% nguy cơ bệnh võng mạc đe dọa thị lực. Hoạt động thể chất giúp giảm nguy cơ tiến triển bệnh, trong khi hành vi tĩnh tại (sedentary behavior) làm tăng 16% nguy cơ cho mỗi 60 phút tăng thêm mỗi ngày. Aspirin liều thấp không cho thấy lợi ích hay tác hại trong việc ngăn ngừa tiến triển bệnh võng mạc theo nghiên cứu Early Treatment Diabetic Retinopathy Study (ETDRS). Hút thuốc lá không được chứng minh là yếu tố nguy cơ làm tăng tiến triển bệnh võng mạc trong các nghiên cứu lớn.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Cỡ mẫu DCCT | 1441 bệnh nhân đái tháo đường type 1 |
| Giảm nguy cơ tiến triển (DCCT) | 27% ở nhóm phòng ngừa tiên phát |
| Giảm nguy cơ tiến triển (UKPDS) | 21% sau 12 năm theo dõi |
| Giảm tiến triển với fenofibrate (ACCORD) | 40% (p=0.006) |
| Liều omega-3 khuyến cáo | Trên 500mg mỗi ngày |
| Tác động của aspirin (ETDRS) | Không có lợi ích hay tác hại |
Bình luận: Thông tin theo [Tibbets, 2018]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các nghiên cứu như DCCT và UKPDS là nền tảng, tuy nhiên cần lưu ý rằng việc kiểm soát đường huyết quá mức (như trong ACCORD) có thể gây tăng tỷ lệ tử vong. Việc phối hợp đa chuyên khoa giữa bác sĩ nhãn khoa, bác sĩ nội tiết và bác sĩ gia đình là bắt buộc để quản lý toàn diện bệnh nhân.
- Phối hợp chặt chẽ với bác sĩ nội tiết để duy trì HgbA1c <7.0%.
- Khuyến khích bệnh nhân kiểm soát huyết áp mục tiêu <140/80 mmHg.
- Ưu tiên sử dụng ACE inhibitors hoặc ARBs cho bệnh nhân đái tháo đường có tăng huyết áp.
- Tư vấn chế độ ăn bổ sung omega-3 (tương đương 2 bữa cá béo/tuần).
- Khuyến khích vận động thể chất và giảm thời gian tĩnh tại để cải thiện sức khỏe toàn thân.
Tài liệu tham khảo:
Michael D. Tibbetts, 2018, Chapter 6: Effect of Modifiable Risk Factors on the Incidence and Progression of Diabetic Retinopathy, Current Management of Diabetic Retinopathy, 41-51.