Phân loại bệnh võng mạc đái tháo đường: Hệ thống ETDRS và Thang đo quốc tế

Bs Ngô Hữu Thế
19.11.26
Last Updated

Nghiên cứu Early Treatment of Diabetic Retinopathy Study (ETDRS) năm 1991 đã thiết lập nền tảng phân loại bệnh võng mạc đái tháo đường (DR) thông qua 13 mức độ phức tạp, từ không có bệnh võng mạc (mức 10) đến xuất huyết dịch kính nghiêm trọng (mức 85). Hệ thống này sử dụng bảy trường ảnh võng mạc 30 độ tiêu chuẩn để đánh giá, giúp xác định lịch sử tự nhiên của bệnh và hiệu quả của các phương pháp điều trị như quang đông võng mạc.

Cơ chế bệnh sinh

Bệnh võng mạc đái tháo đường (Diabetic Retinopathy - DR) là một bệnh lý đa yếu tố liên quan đến các thay đổi sinh hóa, quá trình viêm và yếu tố di truyền. Tăng đường huyết gây ra sự kích hoạt và điều hòa tăng các yếu tố như VEGF (vascular endothelial growth factor), erythropoietin, các yếu tố tăng trưởng, stress oxy hóa, protein kinase C, con đường polyol và các sản phẩm glycat hóa bền vững (advanced glycation end-products). Thông qua các cơ chế này, tăng đường huyết dẫn đến apoptosis, viêm, thay đổi mạch máu và tân mạch.

Không có bệnh võng mạc đái tháo đường

Những cá nhân mắc đái tháo đường nhưng không có bằng chứng lâm sàng về DR được phân loại là không có bệnh võng mạc rõ rệt theo cả ETDRS và Thang đo mức độ nghiêm trọng bệnh võng mạc đái tháo đường lâm sàng quốc tế (International Clinical Diabetic Retinopathy Disease Severity Scale). Tuy nhiên, các bệnh nhân này có thể đã có những tổn thương mạch máu và thần kinh võng mạc tinh vi. Ngay cả khi không có bệnh võng mạc, bệnh nhân đã được chứng minh có tình trạng co thắt tiểu động mạch võng mạc và giảm lưu lượng máu võng mạc toàn bộ. Chụp mạch huỳnh quang bằng OCT (Optical Coherence Tomography Angiography - OCTA) đã cho thấy những thay đổi về tưới máu mạch máu trước khi phát hiện lâm sàng. Chức năng thần kinh võng mạc có thể bị tổn thương trước cả khi có tổn thương mạch máu, với sự thoái hóa và chết của các tế bào hạch võng mạc, tế bào Müller, biểu mô sắc tố võng mạc và tế bào thụ cảm ánh sáng.

Bệnh võng mạc đái tháo đường không tăng sinh (NPDR)

NPDR bao gồm dày màng đáy (basement membrane - BM), mất tế bào chu vi (pericyte), vi phình mạch, xuất huyết trong võng mạc, xuất tiết bông (cotton wool spots - CWS), xuất tiết cứng, chuỗi hạt tĩnh mạch, giãn tĩnh mạch, vô mạch mao mạch, không tưới máu mao mạch và bất thường vi mạch trong võng mạc (intraretinal microvascular abnormalities - IRMA). Vi phình mạch là bằng chứng lâm sàng ban đầu của NPDR, xuất hiện dưới dạng các chấm đỏ kích thước 25–125 μm. IRMA thường xuất hiện ở rìa các vùng không tưới máu và có thể biểu hiện rò rỉ trên chụp mạch huỳnh quang (fluorescein angiography - FA). IRMA có thể đại diện cho phản ứng với võng mạc thần kinh thiếu máu cục bộ bằng cách kết nối các tiểu động mạch tiền mao mạch với các tiểu tĩnh mạch hậu mao mạch.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Cỡ mẫu ETDRS13 mức độ bệnh (10-85)
Kích thước vi phình mạch25–125 μm
Nguy cơ PDR ở bệnh nhân NPDR nặng (1 năm)50%
Nguy cơ PDR ở bệnh nhân NPDR rất nặng (1 năm)75%
Tỷ lệ PDR nguy cơ cao ở bệnh nhân NPDR nặng15%
Tỷ lệ PDR nguy cơ cao ở bệnh nhân NPDR rất nặng45%
Bình luận: Thông tin theo [Slean & Khurana, 2018]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Việc phân loại NPDR theo quy tắc 4-2-1 là một công cụ lâm sàng hữu ích để đánh giá nguy cơ tiến triển sang PDR, tuy nhiên cần lưu ý rằng đây là sự đơn giản hóa từ hệ thống ETDRS phức tạp.

Phù hoàng điểm đái tháo đường (DME)

DME là do rò rỉ mạch máu và phá vỡ hàng rào máu-võng mạc. DME được phân loại thành các phân nhóm khu trú hoặc lan tỏa. DME khu trú là do rò rỉ từ các vi phình mạch. DME lan tỏa cho thấy sự phá vỡ hàng rào máu-võng mạc trong sâu rộng hơn do sự gián đoạn của các mối nối chặt chẽ của nội mô mạch máu. Theo ETDRS, DME có ý nghĩa lâm sàng (CSME) được định nghĩa là dày võng mạc tại hoặc trong vòng 500 μm tính từ hoàng điểm, hoặc xuất tiết cứng tại hoặc trong vòng 500 μm tính từ hoàng điểm có liên quan đến dày võng mạc lân cận, hoặc dày võng mạc trong vòng một đường kính đĩa thị của hoàng điểm lớn hơn hoặc bằng một diện tích đĩa thị.

Bệnh võng mạc đái tháo đường tăng sinh (PDR)

Sự tiến triển của DR và không tưới máu mao mạch dẫn đến thiếu máu cục bộ, thường bắt đầu ở ngoại vi và lan vào trung tâm đến hoàng điểm và thần kinh. VEGF và các yếu tố tăng sinh mạch khác được giải phóng gây ra sự phát triển của các mạch máu mới và tăng sinh xơ mạch. Các mạch máu này ban đầu phát triển vượt ra ngoài màng ngăn trong theo các sắp xếp hình tia và rò rỉ mạnh trên FA. Sự co lại của tăng sinh xơ mạch có thể làm biến dạng võng mạc, với hoàng điểm thường bị lệch về phía mũi và phía trên. Thiếu máu cục bộ võng mạc tăng dần cũng dẫn đến tân mạch ở đoạn trước, được gọi là tân mạch mống mắt hoặc tân mạch góc.

  • Sử dụng hệ thống phân loại ETDRS để đánh giá chính xác mức độ tiến triển của bệnh trong các nghiên cứu lâm sàng.
  • Áp dụng quy tắc 4-2-1 để nhận diện nhanh NPDR nặng trong thực hành lâm sàng.
  • Sử dụng OCT để đánh giá định lượng độ dày võng mạc trung tâm và theo dõi đáp ứng điều trị anti-VEGF.
  • Phân biệt rõ CSME dựa trên các tiêu chuẩn lâm sàng về khoảng cách đến hoàng điểm và diện tích dày võng mạc.
  • Theo dõi sát bệnh nhân NPDR nặng và rất nặng do nguy cơ cao tiến triển sang PDR trong vòng 1 năm.

Tài liệu tham khảo:

Geraldine R. Slean, Rahul N. Khurana, 2018, Chapter 3: Classification of Diabetic Retinopathy, Current Management of Diabetic Retinopathy, 15-23.

Xem thêm