Liệu pháp Corticosteroid trong điều trị Phù hoàng điểm do đái tháo đường

Bs Ngô Hữu Thế
19.11.26
Last Updated

Nghiên cứu MEAD (2014) trên 1048 bệnh nhân phù hoàng điểm do đái tháo đường (DME) đã chứng minh hiệu quả của cấy ghép dexamethasone trong việc cải thiện thị lực. Corticosteroid đóng vai trò quan trọng trong quản lý DME nhờ khả năng ức chế viêm, giảm sản xuất các cytokine gây viêm và ổn định hàng rào máu-võng mạc (blood-retinal barrier).

Vai trò của viêm trong bệnh võng mạc đái tháo đường

Đái tháo đường là bệnh hệ thống phức tạp, trong đó tăng đường huyết dẫn đến stress oxy hóa và sản xuất các sản phẩm glycat hóa bền vững (advanced glycation end products). Các quá trình này kích hoạt con đường viêm và tân mạch (angiogenesis). Các cytokine như IL-6, IL-8, TNFα và NF-κB được điều hòa tăng trong đáp ứng với stress oxy hóa, gây ra hiện tượng bạch cầu bám dính (leukostasis) và phá vỡ hàng rào máu-võng mạc. Corticosteroid ức chế enzyme phospholipase A2, từ đó giảm sản xuất acid arachidonic và các chất trung gian gây viêm như prostaglandin và leukotriene, giúp cải thiện oxy hóa võng mạc.

Corticosteroid trong điều trị Phù hoàng điểm do đái tháo đường

DME là chỉ định chính cho liệu pháp steroid. Các tác dụng phụ phổ biến bao gồm đục thủy tinh thể và tăng nhãn áp (IOP). Mặc dù dùng đường toàn thân không phù hợp do nguy cơ tăng đường huyết, các đường dùng tại chỗ hoặc tại mắt được nghiên cứu rộng rãi. Dùng thuốc nhỏ mắt (topical) có hạn chế về khả năng thẩm thấu vào phân đoạn sau, tuy nhiên các công thức mới như hạt nano dexamethasone đang được nghiên cứu để cải thiện hiệu quả.

Tiêm dưới Tenon

Tiêm dưới Tenon (sub-Tenon injection) cho phép đưa một lượng thuốc lớn vào khoang quanh nhãn cầu, tạo hiệu quả kéo dài. Trong một nghiên cứu so sánh, 40% bệnh nhân tiêm 20mg triamcinolone acetonide cải thiện từ hai dòng thị lực trở lên sau 24 tuần, so với 19% ở nhóm laser đơn thuần. Tuy nhiên, phương pháp này ít được sử dụng hơn so với tiêm nội nhãn do nguy cơ đục thủy tinh thể và tăng nhãn áp.

Tiêm nội nhãn

Tiêm nội nhãn (intravitreal injection) triamcinolone acetonide là kỹ thuật đơn giản, đạt nồng độ điều trị nhanh. Nghiên cứu pilot trên 16 mắt cho thấy tiêm 4mg triamcinolone cải thiện thị lực trung bình 2.4 dòng sau 3 tháng. Mặc dù hiệu quả, thuốc chưa được FDA phê duyệt chính thức cho chỉ định này. Biến chứng viêm nội nhãn vô khuẩn (sterile endophthalmitis) có thể xảy ra do tải lượng hạt thuốc cao, cần phân biệt với viêm nội nhãn nhiễm khuẩn.

Cấy ghép Corticosteroid giải phóng chậm

Các thiết bị cấy ghép như Ozurdex (dexamethasone 700μg) và Iluvien (fluocinolone acetonide 0.2μg) cung cấp giải pháp giải phóng thuốc ổn định. Nghiên cứu MEAD cho thấy 22.2% bệnh nhân dùng Ozurdex 700μg cải thiện ≥3 dòng thị lực sau 3 năm. Iluvien có thời gian tác dụng lên đến 3 năm nhưng cần theo dõi chặt chẽ biến chứng tăng nhãn áp.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Liều triamcinolone tiêm dưới Tenon40mg (trong 1mL)
Liều triamcinolone tiêm nội nhãn4mg
Liều dexamethasone trong Ozurdex700μg
Liều fluocinolone trong Iluvien0.2μg/ngày
Tỷ lệ tăng nhãn áp (Ozurdex - MEAD)Khoảng 33%
Tỷ lệ đục thủy tinh thể (Ozurdex 700μg - MEAD)67.9%
Bình luận: Thông tin theo [Moisseiev & Loewenstein, 2018]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Việc lựa chọn corticosteroid cần cân nhắc kỹ giữa hiệu quả giảm phù hoàng điểm và nguy cơ tăng nhãn áp/đục thủy tinh thể. Các nghiên cứu cho thấy steroid có thể là lựa chọn thay thế cho anti-VEGF ở bệnh nhân không đáp ứng hoặc có chống chỉ định.
  • Cân nhắc sử dụng corticosteroid cho bệnh nhân DME không đáp ứng với anti-VEGF.
  • Theo dõi nhãn áp định kỳ (4-6 tuần) sau khi tiêm nội nhãn hoặc cấy ghép steroid.
  • Cảnh báo bệnh nhân về nguy cơ đục thủy tinh thể tiến triển khi điều trị kéo dài.
  • Ưu tiên sử dụng các hệ thống giải phóng chậm để giảm tần suất tiêm.

Tài liệu tham khảo:

Elam Moisseiev, Anat Loewenstein, 2018, Corticosteroid Therapy for Diabetic Retinopathy, Current Management of Diabetic Retinopathy, Chương 8, trang 79-88.

Xem thêm