Các liệu pháp điều trị mới cho bệnh võng mạc đái tháo đường

Bs Ngô Hữu Thế
19.11.26
Last Updated

Nghiên cứu về các liệu pháp điều trị mới cho bệnh võng mạc đái tháo đường (Diabetic Retinopathy - DR) và phù hoàng điểm đái tháo đường (Diabetic Macular Edema - DME) đã tăng tốc đáng kể trong thập kỷ qua, với sự phát triển của các thuốc dược lý mới và thiết bị phân phối thuốc. Theo Eichenbaum (2018), các giả thuyết về bệnh sinh của DR và DME hiện bao gồm các yếu tố mạch máu, viêm và thoái hóa thần kinh, mở ra tiềm năng cho các đích tác động dược lý chính xác hơn.

Bối cảnh điều trị DR và DME hiện đại

Trước năm 2000, laser quang đông là phương pháp điều trị chủ đạo cho DME và DR, tuy nhiên kết quả thị lực thường không thỏa đáng và tình trạng tái phát DME thường xuyên xảy ra. Tiêm corticosteroid nội nhãn là liệu pháp dược lý tại chỗ đầu tiên cho DR, đặc biệt là DME, với các báo cáo hiệu quả từ Jonas và Martidis. Các dữ liệu lâm sàng tiến cứu sau đó đã ủng hộ việc sử dụng triamcinolone nội nhãn (Intravitreal Triamcinolone - IVT) như một lựa chọn thay thế hoặc bổ trợ cho laser. Mặc dù có hiệu quả, IVT đi kèm với các tác dụng phụ như tăng nhãn áp và tiến triển đục thủy tinh thể. Sự phát triển của các thiết bị giải phóng kéo dài như dexamethasone (Ozurdex) và fluocinolone (Iluvien) đã cải thiện khả năng phân phối thuốc nhưng vẫn không tránh khỏi hồ sơ tác dụng phụ của corticosteroid. Các nỗ lực tìm kiếm liệu pháp có hồ sơ tác dụng phụ tối thiểu đã dẫn đến việc nghiên cứu các hợp chất như anecortave acetate, tuy nhiên các thử nghiệm pha 1 đã bị chấm dứt do thiếu hiệu quả.

Liệu pháp Anti-VEGF

Sự thành công lâm sàng của liệu pháp sinh học anti-VEGF đã tạo ra bước ngoặt trong điều trị DME và DR, trở thành liệu pháp đầu tay cho DME có ảnh hưởng trung tâm gây giảm thị lực. Các thuốc như ranibizumab, bevacizumab và aflibercept đã chứng minh hiệu quả lâm sàng. Tuy nhiên, thách thức hiện tại là nhu cầu tiêm gần như hàng tháng trong 1-2 năm đầu để đạt kết quả như các thử nghiệm công bố. Chỉ khoảng 1/3 bệnh nhân đạt được sự cải thiện thị lực sâu sắc và một tỷ lệ tương đương vẫn duy trì dịch trong võng mạc sau 2 năm điều trị đơn trị liệu anti-VEGF. Mặc dù anti-VEGF giúp thoái triển DR nặng, gánh nặng điều trị vẫn rất cao. Các nghiên cứu cho thấy thời gian bán thải hạn chế của các thuốc protein này trong môi trường nội nhãn là yếu tố chính dẫn đến gánh nặng điều trị cao.

Công nghệ Anti-VEGF giải phóng kéo dài

Các thiết bị phân phối thuốc nhằm kéo dài tác dụng của anti-VEGF đang được phát triển để giảm tần suất tiêm. Một thử nghiệm pha 1 về thiết bị cấy ghép ranibizumab có thể nạp lại (ForSight/Genentech) đã hoàn thành, cho thấy cải thiện thị lực 10 chữ cái trong 1 năm ở bệnh nhân thoái hóa hoàng điểm tân mạch (wet AMD). Các tiếp cận tiền lâm sàng khác bao gồm hydrogel của Ocular Therapeutix và cấu trúc nano silicon Tethadur của pSivida đang được nghiên cứu để kéo dài thời gian giải phóng thuốc.

Các tác nhân Anti-VEGF mới

Các protein thiết kế ankyrin lặp lại (Designed Ankyrin Repeat Proteins - DARPins) như abicipar đang được nghiên cứu với ưu điểm về độ hòa tan, độ ổn định và khả năng kháng kết tập. Thử nghiệm pha 2 của abicipar cho thấy hiệu quả tương đương ranibizumab với tần suất tiêm thấp hơn (mỗi 12 tuần), tuy nhiên ghi nhận tình trạng viêm nội nhãn cao hơn. RTH-258 (ESBA1008) là một mảnh kháng thể trọng lượng phân tử thấp đang trong thử nghiệm pha 3 cho wet AMD với tiềm năng kéo dài khoảng cách tiêm lên đến 12 tuần.

Ức chế yếu tố tăng trưởng phổ rộng và điều hòa con đường Angiopoietin

Rapamycin (Sirolimus) là một tác nhân ức chế tăng sinh và ức chế miễn dịch có khả năng ức chế sản xuất VEGF thượng nguồn. Các nghiên cứu về điều hòa con đường Tie-2, bao gồm việc sử dụng AKB-9778 (chất ức chế tyrosine phosphatase beta), đã cho thấy tiềm năng trong việc cải thiện độ dày võng mạc và mức độ DR khi kết hợp với ranibizumab trong nghiên cứu TIME-2.

Các liệu pháp khác: Integrin, Enzymatic Vitreolysis, Topical, PKC beta, siRNA, NSAID

Các liệu pháp khác bao gồm chất đối kháng integrin (ALG-1001) đang được nghiên cứu về độ bền và khả năng gây bong dịch kính. Ocriplasmin đang được nghiên cứu trong thử nghiệm CIRCLE pha 2 để gây bong dịch kính ở bệnh nhân DR không có DME. Các thuốc nhỏ mắt như squalamine, TG10081 và pazopanib đang ở giai đoạn phát triển sớm. Ức chế PKC beta với ruboxistaurin đã thất bại trong việc ngăn chặn tiến triển DR trong thử nghiệm năm 2005. siRNA PF-655 đã bị chấm dứt sớm trong thử nghiệm DEGAS. Các liệu pháp NSAID tại chỗ và toàn thân cho thấy hiệu quả hạn chế, trong khi infliximab (ức chế TNF-alpha) cho thấy cải thiện trong thử nghiệm nhỏ nhưng có nguy cơ tác dụng phụ toàn thân cao.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Cỡ mẫu nghiên cứu TIME-2 (AKB-9778)tài liệu không nêu
Cỡ mẫu nghiên cứu CIRCLE (Ocriplasmin)230 bệnh nhân
Cỡ mẫu nghiên cứu Infliximab11 bệnh nhân
Liều Infliximab5 mg/kg
Liều Aspirin (ETDRS)650 mg/ngày
Hiệu quả thị lực anti-VEGF (cải thiện >15 chữ cái)khoảng 1/3 bệnh nhân
Tỷ lệ bệnh nhân còn dịch sau 2 năm anti-VEGFkhoảng 1/3 bệnh nhân
Bình luận: Thông tin theo Eichenbaum (2018); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các liệu pháp mới chủ yếu đang trong giai đoạn thử nghiệm lâm sàng hoặc tiền lâm sàng, chưa thay thế được anti-VEGF trong thực hành thường quy. Cần thận trọng với các tác dụng phụ tiềm ẩn của các thuốc mới, đặc biệt là viêm nội nhãn hoặc tác dụng phụ toàn thân.
  • Ưu tiên sử dụng anti-VEGF làm liệu pháp đầu tay cho DME có ảnh hưởng trung tâm.
  • Theo dõi sát bệnh nhân vì gánh nặng điều trị cao và nguy cơ tái phát dịch võng mạc.
  • Cân nhắc các liệu pháp mới chỉ trong khuôn khổ thử nghiệm lâm sàng hoặc khi có chỉ định đặc biệt.
  • Không khuyến cáo sử dụng aspirin liều cao hoặc NSAID toàn thân/tại chỗ để điều trị DME dựa trên bằng chứng hiện tại.

Tài liệu tham khảo:

Eichenbaum D, 2018, Novel Treatments for Diabetic Retinopathy, Current Management of Diabetic Retinopathy, Chapter 12, 123-132.

Xem thêm