Nghiên cứu về di truyền học trong bệnh võng mạc đái tháo đường (Diabetic Retinopathy - DR) cho thấy sự phân bố không đồng đều của bệnh lý này giữa các nhóm sắc tộc, gợi ý vai trò quan trọng của các yếu tố di truyền bên cạnh thời gian mắc bệnh và kiểm soát đường huyết. Các phương pháp nghiên cứu hiện nay bao gồm nghiên cứu gia đình, nghiên cứu gen ứng viên (candidate gene studies), nghiên cứu liên kết (linkage studies) và quét toàn bộ hệ gen (genome-wide scans) để xác định các yếu tố nguy cơ tiềm ẩn.
Nghiên cứu gia đình
Các nghiên cứu gia đình tập trung vào việc đánh giá sự tập trung của các đặc điểm bệnh lý trong gia đình để xác định cơ chế di truyền. Năm 1982, Leslie và Pyke báo cáo 95% cặp song sinh cùng trứng mắc đái tháo đường type 2 và 68% cặp song sinh cùng trứng mắc đái tháo đường type 1 có cùng mức độ bệnh võng mạc. Nghiên cứu FIND (Family Investigation of Nephropathy and Diabetes) Eye study đã chứng minh tính di truyền của DR lên tới 24% trong quần thể người Mỹ gốc Mexico mắc đái tháo đường type 2.
Gen ứng viên
Gen ứng viên là các gen đóng vai trò then chốt trong bệnh sinh sinh hóa của DR, bao gồm gen mã hóa aldose reductase (ALR2), angiotensin-1 converting enzyme (ACE), endothelial nitric oxide synthase (eNOS), receptor for advanced glycation end products (RAGE) và vascular endothelial growth factor (VEGF). Aldose reductase tham gia vào con đường polyol, chuyển hóa glucose thành sorbitol, gây stress thẩm thấu nội bào dẫn đến mất tế bào chu bào (pericyte loss). Một meta-analysis trên 3000 bệnh nhân cho thấy đa hình ALR2 C106T liên quan đến DR ở bệnh nhân đái tháo đường type 1 (OR 1.78, 95% CI 1.39–2.28).
Receptor for Advanced Glycation End Products
AGEs được hình thành từ quá trình đường hóa không enzyme của protein và lipid do tiếp xúc kéo dài với tăng đường huyết. AGEs gây tổn thương mô trực tiếp và kích hoạt RAGE, dẫn đến tiết cytokine làm tăng tính thấm nội mô và thúc đẩy tiến triển DR. Một meta-analysis năm 2012 kết luận đa hình -374T/A là yếu tố bảo vệ đối với DR ở bệnh nhân đái tháo đường type 2 (OR 0.64, 95% CI 0.42–0.99, P=.05).
Vascular Endothelial Growth Factor
VEGF là gen ứng viên được nghiên cứu kỹ lưỡng nhất, đóng vai trò quan trọng trong tân mạch và tính thấm vi mạch. Mức VEGF tăng cao do tình trạng thiếu oxy từ các thay đổi vi mạch đái tháo đường, góp phần vào bệnh lý DR thông qua kích thích tân mạch và phá vỡ hàng rào máu-võng mạc. Mặc dù các thuốc kháng VEGF (anti-VEGF) được sử dụng rộng rãi, các nghiên cứu về đa hình gen VEGF vẫn chưa đạt được sự đồng thuận rõ ràng về vai trò của chúng trong tính nhạy cảm với DR.
Nghiên cứu liên kết và quét toàn bộ hệ gen
Nghiên cứu liên kết xác định các marker di truyền dựa trên vị trí nhiễm sắc thể mà không cần giả thuyết về con đường bệnh sinh. Các nghiên cứu trên người Pima và người Mỹ gốc Mexico đã xác định các vùng trên nhiễm sắc thể 3, 9 và 12. GWAS (Genome-wide association studies) cho phép kiểm tra nhiều SNP (single nucleotide polymorphisms) đối với các đặc điểm cụ thể. Một GWAS năm 2010 trên người Mỹ gốc Mexico đã tìm thấy hai SNP tiềm năng liên quan đến DR nặng trong gen kinase IV phụ thuộc canxi/calmodulin và gen formin 1.
Di truyền biểu hiện và bệnh võng mạc đái tháo đường
Di truyền biểu hiện (Epigenetics) là những thay đổi có thể di truyền trong hoạt động gen mà không làm thay đổi trình tự DNA, bao gồm methyl hóa DNA và biến đổi histone. Một nghiên cứu case-control năm 2015 trên bệnh nhân đái tháo đường type 2 cho thấy mức độ methyl hóa DNA toàn cầu cao hơn đáng kể ở những người có DR. Một phân tích khác năm 2015 trên bệnh nhân đái tháo đường type 1 kết luận rằng sự khác biệt methyl hóa DNA ở hơn 200 gen có liên quan đến sự phát triển của DR tăng sinh.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ di truyền DR (FIND Eye study) | 24% trong quần thể người Mỹ gốc Mexico mắc đái tháo đường type 2 |
| Đa hình ALR2 C106T (đái tháo đường type 1) | OR 1.78, 95% CI 1.39–2.28 |
| Đa hình RAGE -374T/A (đái tháo đường type 2) | OR 0.64, 95% CI 0.42–0.99, P=.05 |
Bình luận: Thông tin theo Jeng-Miller & Baumal (2018); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các nghiên cứu di truyền về DR hiện nay chủ yếu mang tính chất gợi ý và chưa có ứng dụng trực tiếp trong việc thay đổi phác đồ điều trị cá thể hóa tại phòng khám. Hạn chế lớn nhất của các nghiên cứu này là cỡ mẫu nhỏ và sự không nhất quán giữa các quần thể sắc tộc khác nhau.
- Cần nhận thức rằng DR không chỉ phụ thuộc vào kiểm soát đường huyết mà còn có yếu tố di truyền nền tảng.
- Các marker di truyền như SNP hiện tại chưa đủ độ tin cậy để sử dụng làm công cụ tầm soát thường quy.
- Theo dõi các nghiên cứu về methyl hóa DNA vì đây là lĩnh vực tiềm năng trong việc dự đoán tiến triển DR tăng sinh.
Tài liệu tham khảo:
Jeng-Miller KW, Baumal CR, 2018, Genetics of Diabetic Retinopathy, Current Management of Diabetic Retinopathy, trang 37-40.