Đào thải mảnh ghép (allograft rejection) là nguyên nhân phổ biến nhất gây thất bại mảnh ghép giác mạc sau giai đoạn ổn định ban đầu, với nguy cơ xảy ra trong suốt cuộc đời khoảng 25%. Các nghiên cứu báo cáo tỷ lệ đào thải từ 4–20% trong các ca ghép giác mạc xuyên (penetrating keratoplasty) nguy cơ thấp, trong khi các yếu tố nguy cơ cao có thể đẩy tỷ lệ này lên khoảng 50% trong năm đầu và 65% trong 3 năm đầu sau phẫu thuật.
Cơ chế bệnh sinh và yếu tố nguy cơ
Quá trình đào thải miễn dịch đòi hỏi ba yếu tố chính: kháng nguyên từ giác mạc người cho được vận chuyển bởi tế bào trình diện kháng nguyên (antigen-presenting cells - APC) của người nhận đến hạch bạch huyết, sự kích hoạt và khuếch đại đáp ứng miễn dịch, và cuối cùng là sự di chuyển của các tế bào T hỗ trợ, tế bào T gây độc, tế bào B và kháng thể trở lại vị trí mảnh ghép. Tình trạng viêm tại mắt là yếu tố nguy cơ cao nhất, làm tăng số lượng APC và phá vỡ hàng rào máu-thủy dịch (blood-aqueous barrier). Các yếu tố nguy cơ khác bao gồm tân mạch sâu tại giác mạc người nhận, ghép lại nhiều lần, tiền sử đào thải, kích thước mảnh ghép lớn, người nhận dưới 40 tuổi và dính mống mắt (iris synechiae).
Các hình thái lâm sàng
Đào thải biểu mô thường khởi phát trung bình sau 3 tháng, với nguy cơ tích lũy 10–14%. Biểu hiện là đường đào thải (rejection line) di chuyển từ ngoại vi vào trung tâm, bắt màu fluorescein hoặc rose bengal. Đào thải dưới biểu mô (subepithelial infiltrates - SEI) xảy ra ở 10–15% các ca ghép, với các tổn thương trắng đục kích thước 0,2–0,5 mm ở nhu mô trước. Đào thải nhu mô rất hiếm gặp, thường đi kèm viêm nội nhãn và tân mạch sâu. Đào thải nội mô là hình thái phổ biến nhất, khởi phát trung bình sau 8 tháng, đặc trưng bởi các tủa sau giác mạc (keratic precipitates) và đường Khodadoust.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Nguy cơ đào thải trọn đời | khoảng 25% |
| Tỷ lệ đào thải (nguy cơ thấp) | 4–20% |
| Tỷ lệ đào thải (nguy cơ cao, năm 1) | khoảng 50% |
| Tỷ lệ đào thải (nguy cơ cao, năm 3) | 65% |
| Khởi phát đào thải biểu mô | trung bình 3 tháng |
| Khởi phát đào thải dưới biểu mô | trung bình 10 tháng |
| Khởi phát đào thải nội mô | trung bình 8 tháng |
Bình luận: Thông tin theo Dahlgren & Krachmer (2009); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các tác giả nhấn mạnh việc phân biệt đào thải nội mô với viêm do virus Herpes simplex (HSV) là thách thức lâm sàng lớn. Việc kiểm tra kỹ vị trí tủa (trên mảnh ghép hay trên nội mô người nhận) là chìa khóa, tuy nhiên phù nhu mô thường làm mờ các chi tiết này.
Chẩn đoán phân biệt và điều trị
Chẩn đoán phân biệt cần loại trừ viêm do HSV, sự mất bù nội mô tiến triển không do miễn dịch, sự phát triển của biểu mô vào tiền phòng (epithelial ingrowth) và viêm nội nhãn nhiễm khuẩn. Điều trị chủ đạo là corticosteroid. Đối với đào thải biểu mô và dưới biểu mô, sử dụng prednisolone 1% mỗi 2–3 giờ khi thức. Đào thải nội mô cần điều trị tích cực hơn với prednisolone acetate 1% mỗi giờ khi thức, kết hợp thuốc mỡ steroid ban đêm và thuốc liệt cơ thể mi. Trong các ca nặng, có thể dùng dexamethasone 12–24 mg hoặc triamcinolone 4–8 mg tiêm dưới kết mạc/dưới bao Tenon, hoặc methylprednisolone tĩnh mạch 3–5 mg/kg.
| Thuốc | Liều khởi đầu | Liều duy trì | Tối đa | Lưu ý theo dõi |
|---|---|---|---|---|
| Prednisolone 1% (topical) | mỗi 1 giờ (nội mô) hoặc 2-3 giờ (biểu mô) | tài liệu không nêu | tài liệu không nêu | theo dõi nhãn áp, đục thủy tinh thể |
| Methylprednisolone (IV) | 3–5 mg/kg | tài liệu không nêu | tài liệu không nêu | theo dõi tác dụng phụ toàn thân |
| Cyclosporin 2% (topical) | 2–4 lần/ngày | tài liệu không nêu | tài liệu không nêu | tài liệu không nêu |
| Cyclosporin (oral) | 2–5 mg/kg/ngày | tài liệu không nêu | tài liệu không nêu | theo dõi chức năng thận, huyết áp, gan |
- Giáo dục bệnh nhân về ba triệu chứng đỏ mắt, đau nhức và giảm thị lực; yêu cầu liên hệ phòng khám nếu triệu chứng kéo dài quá 24 giờ.
- Điều trị viêm tiền phẫu và hậu phẫu tích cực để bảo vệ hàng rào miễn dịch của tiền phòng.
- Cân nhắc sử dụng cyclosporin 2% tại chỗ như biện pháp dự phòng bổ sung cho các ca ghép nguy cơ cao.
- Theo dõi sát các biến chứng của steroid như tăng nhãn áp và đục thủy tinh thể trong quá trình điều trị đào thải.
- Nếu không có đáp ứng với steroid liều cao trong tuần đầu tiên, cần xem xét lại chẩn đoán hoặc ngừng thuốc để tránh tác dụng phụ không cần thiết.
Tài liệu tham khảo:
Dahlgren, M. A., & Krachmer, J. H., 2009, Rejection: clinical forms, diagnosis, and treatment, In: Krachmer, J. H., Mannis, M. J., & Holland, E. J. (Eds.), Cornea (2nd ed.), Elsevier Mosby, pp. 537-543.