Tăng sinh biểu mô (epithelial downgrowth), u nang pearl (pearl tumors) và tăng sinh xơ (fibrous ingrowth) là những biến chứng hiếm gặp nhưng nghiêm trọng sau phẫu thuật đoạn trước hoặc chấn thương xuyên thấu. Theo Weiner và cộng sự (1989), trong một nghiên cứu tổng quan 30 năm trên 124 ca tăng sinh biểu mô, các dấu hiệu lâm sàng phổ biến nhất bao gồm màng sau giác mạc (45%), glaucoma (43%), nghiệm pháp Seidel dương tính (23%) và phù giác mạc (21%).
Phân loại và đặc điểm lâm sàng
Perera (1937) đã phân loại tăng sinh biểu mô thành ba nhóm: u nang pearl mống mắt, u nang biểu mô và tăng sinh biểu mô dạng tấm. Tăng sinh biểu mô dạng tấm thường xuất phát từ phẫu thuật nội nhãn hoặc chấn thương xuyên thấu. Các yếu tố nguy cơ bao gồm quá trình lành vết thương kéo dài hoặc phức tạp. Thời gian từ khi phẫu thuật đến khi khởi phát có thể dao động từ vài ngày đến nhiều năm. Các dấu hiệu chẩn đoán quan trọng bao gồm màng sau giác mạc (retrocorneal membrane), biểu mô hóa góc tiền phòng, kẹt mô vào vết mổ, áp lực nội nhãn bất thường, đồng tử biến dạng, tân mạch giác mạc hoặc mống mắt, và nghiệm pháp Seidel dương tính.
Quản lý u nang biểu mô
Việc điều trị u nang biểu mô phụ thuộc vào triệu chứng và tiến triển. Nếu u nang nhỏ và ổn định, chỉ cần theo dõi định kỳ. Khi u nang tiến triển, các phương pháp can thiệp bao gồm quang đông laser Argon để làm xẹp u nang, hoặc phẫu thuật cắt bỏ. Haller và cộng sự (2003) đã báo cáo kỹ thuật viscodissection kết hợp chọc hút và quang đông laser nội nhãn, đạt thị lực sau phẫu thuật từ 20/20 đến 20/40 trong 4 mắt. Một số tác giả đề xuất cắt bỏ khối (en bloc resection) bao gồm giác mạc, củng mạc, mống mắt, thể mi và dịch kính, tuy nhiên phương pháp này có nguy cơ cao gây mất bù nội mô giác mạc và xuất huyết dịch kính (hơn 20% ca). Mitomycin C (MMC) đã được báo cáo trong các ca lâm sàng đơn lẻ với kết quả khả quan nhưng cần thận trọng do độc tính với nội mô giác mạc.
Quản lý tăng sinh biểu mô dạng tấm
Điều trị tăng sinh biểu mô dạng tấm thường đòi hỏi can thiệp tích cực hơn. Kỹ thuật hiện đại dựa trên cải tiến của Stark và Michels, bao gồm cắt bỏ mô mống mắt và dịch kính bị kẹt, sau đó áp lạnh (cryotherapy) xuyên giác mạc và xuyên củng mạc để tiêu diệt biểu mô còn sót lại. Stark và cộng sự (1978) báo cáo cải thiện thị lực ở 8 trong 10 ca liên tiếp. Ngoài ra, việc sử dụng 5-fluorouracil (5-FU) tiêm nội nhãn (500 μg) đã được mô tả trong một ca lâm sàng với kết quả giải quyết hoàn toàn tình trạng tăng sinh sau 8 tháng.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ chẩn đoán sai lâm sàng | 36% trong 207 ca |
| Tỷ lệ không nghi ngờ lâm sàng | 50% trong 207 ca |
| Tỷ lệ màng sau giác mạc | 45% trong 124 ca |
| Tỷ lệ glaucoma | 43% trong 124 ca |
| Tỷ lệ nghiệm pháp Seidel dương tính | 23% trong 124 ca |
| Tỷ lệ phù giác mạc | 21% trong 124 ca |
| Tỷ lệ tăng sinh xơ trong tăng sinh biểu mô | 38-55% |
| Tỷ lệ biến chứng sau cắt bỏ khối (en bloc) | >20% (mất bù nội mô, xuất huyết) |
Bình luận: Thông tin theo [Jun et al., 2009]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các phương pháp như cắt bỏ khối (en bloc) mang tính xâm lấn cao và có nguy cơ biến chứng đáng kể, do đó cần cân nhắc kỹ lưỡng giữa lợi ích và rủi ro. Việc sử dụng các thuốc chống chuyển hóa như 5-FU hoặc MMC là các lựa chọn hỗ trợ tiềm năng nhưng dữ liệu về độ an toàn dài hạn còn hạn chế.
Tăng sinh xơ (Fibrous ingrowth)
Tăng sinh xơ được mô tả lần đầu bởi Ernst Fuchs (1901), xuất hiện dưới dạng các dải hoặc tấm mô xơ collagen nằm giữa màng Descemet và nội mô giác mạc. Tình trạng này thường liên quan đến viêm kéo dài, vết mổ không kín hoặc tổn thương nội mô giác mạc. Tăng sinh xơ tiến triển chậm hơn so với tăng sinh biểu mô. Điều trị tập trung vào việc giải quyết các biến chứng như glaucoma hoặc mất bù giác mạc. Phẫu thuật cắt màng (membranectomy) hoặc ghép giác mạc xuyên thấu (penetrating keratoplasty) có thể được thực hiện, với kết quả thị lực đạt 20/30 trong một ca theo dõi 1 năm sau ghép.
- Thực hiện khám kỹ lưỡng bằng đèn khe (slit-lamp biomicroscopy) và soi góc tiền phòng (gonioscopy) để phát hiện sớm các dấu hiệu tăng sinh.
- Sử dụng nghiệm pháp Seidel để kiểm tra rò rỉ vết mổ trong mọi trường hợp nghi ngờ.
- Cân nhắc quang đông laser Argon để xác định ranh giới tổn thương trước khi can thiệp phẫu thuật.
- Theo dõi chặt chẽ áp lực nội nhãn và tình trạng nội mô giác mạc ở bệnh nhân có tiền sử phẫu thuật nội nhãn phức tạp.
- Cá thể hóa điều trị dựa trên tốc độ tiến triển và mức độ ảnh hưởng đến thị lực của bệnh nhân.
Tài liệu tham khảo:
Albert S. Jun, Elizabeth C. L. Vito, Julia A. Haller, Walter J. Stark, 2009, Chapter 72: Epithelial downgrowth, pearl tumors, and fibrous ingrowth, Corneal Surgery, 627-633.