Nguyên nhân thất bại mảnh ghép giác mạc
Thất bại mảnh ghép giác mạc được định nghĩa là tình trạng giác mạc ghép không duy trì được độ trong suốt cần thiết cho thị lực. Thất bại chức năng thường do hai cơ chế chính: thất bại cơ học do rối loạn chức năng tế bào nội mô hoặc thải ghép miễn dịch (allograft rejection) qua trung gian hệ miễn dịch của người nhận. Cả hai cơ chế này có thể xảy ra bất kỳ thời điểm nào sau phẫu thuật.
Thất bại nội mô người hiến (Primary Donor Failure)
Thất bại nội mô người hiến được định nghĩa là tình trạng phù giác mạc xuất hiện ngay từ thời điểm ghép, không cải thiện và không liên quan đến thải ghép hoặc các nguyên nhân thứ phát khác. Nguyên nhân cốt lõi là mất bù nội mô (endothelial decompensation). Do nội mô người không có khả năng tái tạo, các yếu tố như loại bỏ giác mạc hiến không đúng cách, môi trường bảo quản không đủ, tổn thương nội mô trong phẫu thuật và chất lượng mảnh ghép biên giới đều góp phần gây thất bại. Tỷ lệ thất bại nội mô người hiến được báo cáo là dưới 1% trong kinh nghiệm của các tác giả, trong khi một nghiên cứu khác ghi nhận tỷ lệ 4% trong một loạt các ca ghép thất bại.
Thất bại nội mô muộn (Late Donor Failure)
Thất bại nội mô muộn thường xảy ra khi nội mô ở rìa mảnh ghép tiến triển đến rối loạn chức năng hoàn toàn. Trong giai đoạn hậu phẫu sớm, mảnh ghép trong suốt nhưng có thể phù sau nhiều tháng hoặc nhiều năm mà không có nguyên nhân rõ ràng. Một nghiên cứu ghi nhận nguy cơ thất bại nội mô muộn trong 15 năm là 12%. Tỷ lệ mất tế bào nội mô hàng năm ở mảnh ghép là 4,2%, cao hơn đáng kể so với 0,6% ở giác mạc bình thường. Sự mất tế bào tích lũy này cho thấy việc thiết lập tiêu chuẩn số lượng tế bào nội mô người hiến cao hơn có thể kéo dài tuổi thọ mảnh ghép.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ thất bại nội mô người hiến | Dưới 1% (kinh nghiệm tác giả), 4% (Arentsen) |
| Nguy cơ thất bại nội mô muộn (15 năm) | 12% |
| Tỷ lệ mất tế bào nội mô hàng năm (mảnh ghép) | 4,2% |
| Tỷ lệ mất tế bào nội mô hàng năm (bình thường) | 0,6% |
Bình luận: Thông tin theo [Rose et al., 2009]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đánh giá nội mô bằng hiển vi gương (specular microscopy) trước phẫu thuật. Lưu ý rằng thất bại nội mô muộn thường do số lượng tế bào nội mô ban đầu thấp hơn là do tốc độ mất tế bào tăng tốc sau đó.
Thải ghép mảnh ghép (Allograft Rejection)
Thải ghép là nguyên nhân phổ biến nhất gây thất bại mảnh ghép. Các biểu hiện lâm sàng bao gồm đường thải ghép biểu mô và nội mô, thâm nhiễm dưới biểu mô, tủa sau giác mạc và phù mảnh ghép. Thải ghép nội mô là phổ biến nhất, trong khi thải ghép mô đệm đơn thuần hiếm gặp hơn. Thải ghép giác mạc là một cấp cứu nhãn khoa vì khoảng thời gian có thể đảo ngược quá trình thải ghép hiệu quả chỉ giới hạn trong vài ngày. Các triệu chứng sớm bao gồm đỏ mắt, khó chịu, sợ ánh sáng, mờ mắt và chảy nước mắt. Nghiên cứu CCTS (Collaborative Corneal Transplantation Study) cho thấy bệnh nhân có phản ứng thải ghép trong năm đầu tiên có khả năng báo cáo triệu chứng cao gấp 2,5 lần so với nhóm không có phản ứng.
Ghép giác mạc nguy cơ cao (High-Risk Penetrating Keratoplasty)
Ghép giác mạc xuyên (penetrating keratoplasty) không biến chứng có tiên lượng rất thuận lợi, với tỷ lệ sống sót 5 năm là 90% và 10 năm là 82% ở các ca ghép lần đầu. Tuy nhiên, các yếu tố tại chỗ (viêm, tân mạch) hoặc toàn thân (tiền mẫn cảm) có thể làm tăng tỷ lệ thải ghép lên tới 50–70%. Tân mạch giác mạc là yếu tố nguy cơ quan trọng, tạo liên kết chức năng giữa mảnh ghép và hệ miễn dịch. Tỷ lệ thải ghép ở giác mạc có tân mạch có thể lên tới 65%. Các yếu tố kỹ thuật như khoảng cách từ mũi khâu đến rìa giác mạc dưới 406 μm làm tăng 90% nguy cơ tân mạch hậu phẫu.
Các yếu tố nguy cơ dịch tễ và phẫu thuật
Tuổi của người nhận là yếu tố nguy cơ mạnh nhất trong nghiên cứu CCTS; người nhận dưới 40 tuổi có tỷ lệ thất bại cao gấp đôi so với người trên 40 tuổi. Các phẫu thuật đoạn trước trước đó, bao gồm lấy thủy tinh thể và cắt dịch kính, đều liên quan đến thất bại mảnh ghép. Việc sử dụng thiết bị dẫn lưu glaucoma là yếu tố nguy cơ độc lập gây mất mảnh ghép. Đối với người hiến, nghiên cứu gần đây cho thấy không có sự khác biệt về tỷ lệ sống sót 5 năm giữa người hiến 66–75 tuổi và 12–66 tuổi, mặc dù tỷ lệ mất tế bào nội mô ở nhóm người hiến lớn tuổi cao hơn.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ sống sót 5 năm (ghép lần đầu) | 90% |
| Tỷ lệ sống sót 10 năm (ghép lần đầu) | 82% |
| Tỷ lệ thải ghép ở giác mạc tân mạch | Lên tới 65% |
| Tỷ lệ thất bại ở người nhận < 40 tuổi | Gấp đôi so với người > 40 tuổi |
Bình luận: Thông tin theo [Rose et al., 2009]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các tác giả lưu ý rằng việc sử dụng chỉ khâu rời (interrupted sutures) được khuyến cáo cho các giường nhận có nhiều tân mạch để cho phép cắt chỉ chọn lọc, mặc dù CCTS ghi nhận nguy cơ thất bại cao hơn ở nhóm này (có thể do bản chất tiên lượng xấu hơn của các ca được chọn dùng chỉ rời).
Ghép nội mô (Descemet’s Stripping Endothelial Keratoplasty - DSEK)
DSEK là một lựa chọn mới cho thất bại mảnh ghép do suy nội mô. Kỹ thuật này loại bỏ màng Descemet của người nhận và thay thế bằng màng Descemet của người hiến cùng một lượng nhỏ mô đệm phía sau. Ưu điểm của DSEK so với ghép xuyên truyền thống là độ bền cấu trúc tốt hơn, không gây loạn thị và không cần chỉ khâu giác mạc. Tuy nhiên, DSEK không làm giảm nguy cơ thải ghép. Hiện tại, chưa rõ liệu DSEK có ưu việt hơn ghép xuyên trong mọi trường hợp hay không, nhưng đây là lựa chọn thay thế tốt cho các bệnh nhân có nguy cơ té ngã và chấn thương cao.
- Kiểm tra kỹ nội mô người hiến bằng hiển vi gương trước khi phẫu thuật để giảm nguy cơ thất bại nội mô người hiến.
- Cân nhắc sử dụng chỉ khâu rời ở các giường nhận có nhiều tân mạch để quản lý viêm và cắt chỉ chọn lọc.
- Ưu tiên dự phòng hệ thống bằng thuốc kháng virus cho các ca ghép do viêm giác mạc herpes simplex.
- Đánh giá và kiểm soát áp lực nội nhãn chặt chẽ trước và sau phẫu thuật vì glaucoma là biến chứng nghiêm trọng nhất.
- Cân nhắc DSEK cho các trường hợp thất bại nội mô đơn thuần để tận dụng ưu điểm không loạn thị và độ bền cấu trúc cao.
Tài liệu tham khảo:
Linda Rose, John D. Gottsch, Frank M. Jakobs, Walter J. Stark, 2009, Chapter 48: Regrafting, Corneal Surgery, 421-430.