Đo nhãn áp và phân tích cơ sinh học giác mạc trong thực hành lâm sàng

Bs Ngô Hữu Thế
20.11.26
Last Updated

Nghiên cứu của Ehlers et al (1975) trên các mắt có độ dày giác mạc khác nhau đã chứng minh mối liên quan giữa độ dày giác mạc trung tâm (CCT) và sai số đo nhãn áp bằng nhãn áp kế Goldmann (GAT). Tài liệu này tổng hợp các nguyên lý cơ sinh học ảnh hưởng đến độ chính xác của việc đo nhãn áp, một thách thức quan trọng trong quản lý bệnh lý nhãn khoa.

Nguyên lý chung về cấu trúc giác mạc

Giác mạc là một cấu trúc phức hợp gồm collagen, proteoglycans, nước và muối, sở hữu các đặc tính đàn hồi phi tuyến tính và nhớt đàn hồi (viscoelastic). Cấu trúc này có sự khác biệt đáng kể giữa vùng trung tâm và ngoại vi, cũng như giữa lớp trước và lớp sau. Các nghiên cứu về độ sưng cho thấy lực dính giữa các phiến giác mạc ở trung tâm phụ thuộc vào liên kết proteoglycan, trong khi ở ngoại vi, sự phân nhánh và đan xen của các phiến cung cấp thêm lực dính. Lớp mô đệm phía trước có các sợi đan xen chéo và cứng hơn khoảng 25% so với lớp phía sau, giúp duy trì độ cong giác mạc.

Các chỉ số cơ sinh học giác mạc

Độ đàn hồi (Young’s modulus, E) là chỉ số đo độ cứng của vật liệu, được tính bằng tỷ lệ giữa ứng suất (stress) và biến dạng (strain). Độ nhớt đàn hồi mở rộng phản ứng cơ sinh học của mô sinh học, trong đó phản ứng phụ thuộc vào thời gian và tốc độ tải lực. Các chỉ số quan trọng bao gồm độ trễ (hysteresis), sự thư giãn ứng suất (stress relaxation) và hiện tượng từ biến (creep). Độ trễ giác mạc (Corneal Hysteresis - CH) được định nghĩa là sự khác biệt giữa áp lực nhãn áp đo được trong hai sự kiện applanation (P1 - P2) bằng thiết bị Ocular Response Analyzer (ORA).

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Độ trễ giác mạc (CH) ở người bình thường5.0 đến 18.7 mmHg
Giá trị trung bình CH (bình thường)9.6 đến 12.7 mmHg
Giá trị trung bình CH (keratoconus)8.1 mmHg
Tương quan CCT với CH0.59
Tương quan CCT với CRF0.62
Sai số GAT so với manometrytrung bình 1.2 mmHg thấp hơn

Kỹ thuật mới đo lường cơ sinh học và nhãn áp in vivo

Các kỹ thuật mới như ORA sử dụng xung khí chuẩn để đo nhãn áp và bù trừ cho các đặc tính nhớt đàn hồi của giác mạc. ORA cung cấp chỉ số IOP-G (tương đương Goldmann) và IOP-CC (nhãn áp đã bù trừ giác mạc). Pascal Dynamic Contour Tonometry (PDCT) sử dụng đầu đo lõm để khớp với độ cong giác mạc, giúp giảm thiểu ảnh hưởng của CCT. Ngoài ra, thiết bị Rebound Tonometer (RBT) đo sự giảm tốc của đầu dò từ tính khi chạm vào giác mạc, tuy nhiên kết quả RBT vẫn phụ thuộc vào CCT. Proview tonometer đo áp lực qua mi mắt dựa trên hiện tượng phosphene, nhưng độ chính xác lâm sàng cần được nghiên cứu thêm.

Cơ sinh học và nhãn áp

Hình dạng giác mạc là kết quả của sự cân bằng giữa các đặc tính cơ sinh học và nhãn áp. Khi giác mạc bị thay đổi do phẫu thuật (như radial keratotomy), sự biến thiên nhãn áp có thể dẫn đến dao động công suất khúc xạ trên 1 D. Các nghiên cứu cho thấy việc điều chỉnh GAT dựa trên CCT có thể làm thay đổi phân loại bệnh nhân, ví dụ 30-65% trường hợp tăng nhãn áp mắt có thể được phân loại lại là bình thường. Tuy nhiên, các mô hình toán học cho thấy độ cứng giác mạc và độ cong cũng đóng vai trò quan trọng không kém CCT trong việc gây sai số đo nhãn áp.

Bình luận: Thông tin theo Qazi et al, 2009; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các chỉ số cơ sinh học như CH và CRF hiện nay được xem là công cụ hỗ trợ đánh giá nguy cơ tiến triển glaucoma và sàng lọc phẫu thuật khúc xạ, tuy nhiên giá trị chẩn đoán đơn lẻ còn hạn chế do độ chồng lấp lớn giữa các nhóm bệnh.
  • Cân nhắc đo nhãn áp bằng nhiều phương pháp (GAT, ORA, PDCT) ở bệnh nhân sau phẫu thuật khúc xạ.
  • Không nên chỉ dựa vào CCT để điều chỉnh nhãn áp vì các yếu tố cơ sinh học khác (độ cứng, độ cong) cũng ảnh hưởng đáng kể.
  • Độ trễ giác mạc thấp có thể là dấu hiệu cảnh báo nguy cơ tiến triển tổn thương thị trường ở bệnh nhân glaucoma.
  • Cần thận trọng với các thiết bị đo nhãn áp qua mi mắt do độ chính xác chưa được khẳng định trong thực hành lâm sàng.

Tài liệu tham khảo:

Mujtaba A. Qazi, Eric Y. Yoon, Jay S. Pepose, 2009, Tonometry and biomechanical analysis, Corneal Surgery, trang 117-124.

Xem thêm