Biến chứng trong phẫu thuật ghép giác mạc xuyên (PKP): Quản lý và dự phòng

Bs Ngô Hữu Thế
20.11.26
Last Updated

Phẫu thuật ghép giác mạc xuyên (Penetrating Keratoplasty - PKP) là một thủ thuật phức tạp, nơi việc chú ý tỉ mỉ đến từng bước và lập kế hoạch phẫu thuật trước mổ là yếu tố then chốt để tránh các biến chứng trong phẫu thuật. Tài liệu này tổng hợp các chiến lược quản lý biến chứng từ giai đoạn gây mê, cố định nhãn cầu, cắt giác mạc, cho đến các biến chứng nghiêm trọng như xuất huyết trên hắc mạc.

Gây mê

Trong đa số các trường hợp, gây mê vùng (regional anesthesia) bằng phong bế sau nhãn cầu (retrobulbar block) hoặc phong bế quanh nhãn cầu (peribulbar block) có thể thực hiện an toàn dưới sự theo dõi. Các biến chứng tiềm ẩn bao gồm thủng nhãn cầu, xuất huyết hốc mắt và chấn thương thần kinh thị giác. Tiêm nhầm vào nội mạc có thể gây co giật, ngừng hô hấp và gây mê thân não; tiêm nhầm vào tĩnh mạch có thể gây loạn nhịp tim. Đánh giá trước mổ để xác định các mắt có staphyloma sau là rất quan trọng do nguy cơ thủng củng mạc tăng cao. Gây mê toàn thân được chỉ định cho bệnh nhân có nguy cơ cao xuất huyết hắc mạc, vỡ nhãn cầu, hoặc các trường hợp như tuổi nhỏ hoặc suy giảm trí tuệ.

Vòng cố định (Fixation Ring)

Sử dụng vòng cố định giúp ổn định nhãn cầu, thường dùng ở bệnh nhân nhi (do củng mạc đàn hồi), mắt vô thủy tinh thể (aphakic eyes) hoặc mắt trở nên vô căn trong quá trình phẫu thuật. Vòng cố định giúp ngăn ngừa xẹp củng mạc và tạo điều kiện thao tác trong nhãn cầu cũng như khâu giác mạc hiến. Tuy nhiên, nó có thể gây loạn thị không mong muốn. Thông thường, vòng Flieringa 18–20 mm được cố định vào thượng củng mạc phía trên pars plana bằng các mũi khâu xuyên tâm. Mặc dù hiếm gặp, củng mạc có thể bị thủng gây lỗ rách võng mạc. Nếu phát hiện thủng, cần áp dụng liệu pháp lạnh (cryotherapy) và theo dõi bệnh nhân chặt chẽ trong giai đoạn hậu phẫu.

Tổn thương giác mạc hiến

Giác mạc hiến cần được xử lý cực kỳ cẩn thận. Tốt nhất nên chuẩn bị mảnh ghép (donor button) trước khi cắt giác mạc chủ (host cornea) để có thể hủy bỏ phẫu thuật nếu có biến chứng xảy ra. Mảnh ghép nên được đặt với mặt nội mô hướng lên trên và cắt bằng một nhát cắt dứt khoát với dụng cụ cắt (trephine). Thao tác không cần thiết làm tăng nguy cơ mất tế bào nội mô. Nên ưu tiên dùng trephine dùng một lần sắc bén. Mảnh ghép nên được giữ trên khối Teflon và phủ môi trường bảo quản cùng chất nhầy (viscoelastic) để tránh khô. Việc phủ các sản phẩm nhầy phân tán (dispersive ophthalmic viscosurgical products) lên bề mặt nội mô trước khi khâu giúp ngăn ngừa tổn thương nội mô. Sự kết hợp giữa Viscoat và Healon có thể bảo vệ tốt hơn so với chỉ dùng Healon.

Biến chứng trong quá trình cắt giác mạc (Trephination)

Đối với hầu hết các thủ thuật PKP, mảnh ghép được cắt lớn hơn 0,25 mm so với giác mạc chủ để cải thiện sự co thắt và giảm nguy cơ Glaucoma. Nếu giác mạc chủ đã được cắt, mảnh ghép nhỏ hơn phải được khâu cẩn thận. Phẫu thuật viên phải đảm bảo không có rò rỉ ở cuối thủ thuật và tính đến sự thay đổi viễn thị bằng cách tăng công suất kính nội nhãn thêm 2 hoặc 3 D. Các mũi khâu chặt hơn để cố định mảnh ghép nhỏ có thể làm biến dạng lưới bè và tăng nguy cơ Glaucoma hậu phẫu. Nếu xảy ra biến chứng này, mảnh ghép có thể được thay thế bằng mảnh ghép có kích thước phù hợp vào thời điểm sau đó.

Tổn thương mống mắt

Mống mắt có thể bị tổn thương trong quá trình cắt giác mạc, khi đưa lưỡi dao siêu sắc vào tiền phòng, hoặc khi cắt giác mạc bằng kéo. Điều này phổ biến hơn ở giác mạc mỏng hoặc bị thủng. Một số phẫu thuật viên thực hiện chọc tiền phòng và tiêm chất nhầy vào tiền phòng trước khi cắt để bảo vệ các cấu trúc nội nhãn. Nếu xảy ra tổn thương mống mắt, cần sửa chữa bằng chỉ 10-0 polypropylene hoặc nylon. Xuất huyết mống mắt có thể được kiểm soát bằng chất nhầy, đốt điện dưới nước (underwater diathermy), hoặc áp dụng tại chỗ epinephrine 1:10.000 hoặc thrombin 1:100 trên miếng bọt biển cellulose.

Tổn thương thủy tinh thể và lấy kính nội nhãn

Cắt giác mạc ở mắt còn thủy tinh thể (phakic eye) nên được thực hiện với đồng tử co bằng pilocarpine. Nếu bao trước thủy tinh thể bị thủng, đục thủy tinh thể sẽ phát triển, đòi hỏi phải lấy thủy tinh thể ngoài bao. Nếu có kính nội nhãn tiền phòng vòng kín (ACIOL), nó nên được lấy ra và thay thế. Nếu không lấy ra, các haptics của IOL mới có thể gây thêm dính mống mắt góc tiền phòng (Peripheral Anterior Synechiae - PAS), dẫn đến tăng áp lực nội nhãn.

Áp lực dịch kính dương

Khi giác mạc được lấy ra, rào cản cơ học đối với sự giãn nở dịch kính bị mất. Áp lực dịch kính dương có thể được giảm bằng các phương pháp cơ học, y tế và phẫu thuật. Chuẩn bị trước mổ để giảm áp lực nội nhãn là cực kỳ quan trọng. Áp lực liên tục lên nhãn cầu có thể giảm áp lực dịch kính một cách cơ học, có thể thực hiện thủ công, bằng bóng Honan hoặc super-pinky. Về mặt y tế, có thể dùng thuốc lợi tiểu như mannitol. Mannitol nên được tiêm tĩnh mạch trong 1–2 phút, tác dụng thẩm thấu cao nhất đạt được khoảng 10–15 phút sau tiêm.

Xuất huyết trên hắc mạc

Xuất huyết trên hắc mạc (suprachoroidal hemorrhage) có khả năng là biến chứng trong phẫu thuật tàn phá thị lực nhất. Các yếu tố nguy cơ bao gồm tăng huyết áp, xơ vữa động mạch, viêm nhiễm, nhịp tim nhanh trong mổ và Glaucoma lâu năm. Nếu nhận diện được, phẫu thuật viên nên chủ động chèn ép vết thương hở nhanh nhất có thể bằng ngón tay hoặc Cobo temporary keratoprosthesis. Đồng thời, cần thực hiện mở củng mạc sau (posterior sclerotomy) vào khoang trên hắc mạc (cách rìa 5–15 mm) để dẫn lưu máu và giảm áp lực lên dịch kính, võng mạc và thủy tinh thể.

Khâu vết mổ

Khi sử dụng chỉ khâu liên tục, chỉ có thể bị đứt. Một số phẫu thuật viên ủng hộ việc sử dụng chỉ hai kim (double-armed suture) để cho phép khâu theo hướng ngược lại khi cần. Vết thương phải kín nước và được kiểm tra sau khi tái tạo tiền phòng bằng dung dịch muối cân bằng (balanced salt solution). Nếu phát hiện rò rỉ do chỉ khâu liên tục bị lỏng, nút thắt nên được đưa ra ngoài, lấy bớt độ chùng của chỉ, cắt và khâu lại. Các mũi khâu rời bổ sung cũng có thể được đặt nếu cần thiết.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Kích thước mảnh ghép so với giác mạc chủOversized 0,25 mm
Thay đổi công suất IOL khi dùng mảnh ghép nhỏTăng 2 hoặc 3 D
Vị trí mở củng mạc sau5–15 mm từ rìa
Thời gian dùng bóng Honan20 phút ở 30 mmHg
Tỉ lệ pha epinephrine cầm máu1:10.000
Tỉ lệ pha thrombin cầm máu1:100
Bình luận: Các biến chứng trong PKP đòi hỏi sự chuẩn bị kỹ lưỡng về mặt dụng cụ và thuốc men. Việc quản lý áp lực dịch kính dương và xuất huyết trên hắc mạc là những tình huống cấp cứu nhãn khoa đòi hỏi kỹ năng xử lý nhanh chóng. Thông tin theo [Rothman et al., 2009]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng.
  • Luôn chuẩn bị sẵn sàng phương án xử lý xuất huyết trên hắc mạc (mở củng mạc sau).
  • Sử dụng chất nhầy (viscoelastic) để bảo vệ nội mô và cấu trúc nội nhãn trong suốt quá trình phẫu thuật.
  • Kiểm tra kỹ độ kín của vết mổ bằng test Seidel sau khi tái tạo tiền phòng.
  • Cân nhắc kỹ việc lấy IOL cũ và thay thế bằng IOL phù hợp để tránh biến chứng PAS.
  • Sử dụng các biện pháp giảm áp lực nội nhãn trước mổ (mannitol, bóng Honan) cho các trường hợp nguy cơ cao.

Tài liệu tham khảo:

Jason S. Rothman, Juan Carlos Abad, Ernest W. Kornmehl, 2009, Intraoperative complications of penetrating keratoplasty, Corneal Surgery, 451-457.

Xem thêm