Quản lý hậu phẫu sớm sau ghép giác mạc xuyên: Hướng dẫn lâm sàng

Bs Ngô Hữu Thế
20.11.26
Last Updated

Việc quản lý hậu phẫu sớm sau ghép giác mạc xuyên (penetrating keratoplasty) đóng vai trò quyết định đến sự thành công của phẫu thuật, với các biến chứng có thể xảy ra từ nhẹ đến nghiêm trọng đe dọa thị lực. Theo Levenson (2009), việc nhận diện và xử trí kịp thời các biến chứng như nhiễm trùng, rò rỉ vết mổ, hoặc tăng nhãn áp là yếu tố then chốt để đảm bảo kết quả phẫu thuật tối ưu.

Chăm sóc hậu phẫu và Lịch khám

Không có phác đồ chăm sóc hậu phẫu duy nhất cho mọi bệnh nhân. Các yếu tố cần theo dõi bao gồm: dấu hiệu nhiễm trùng, rò rỉ vết mổ, độ dày mảnh ghép, tình trạng biểu mô, độ sâu tiền phòng, nhãn áp, mức độ viêm, dính mống mắt và nghẽn đồng tử. Bệnh nhân cần được khám vào ngày hậu phẫu đầu tiên để phát hiện các biến chứng lớn. Tần suất khám sau đó được quyết định dựa trên tình trạng cụ thể, thường là mỗi 1-2 tuần trong tháng đầu tiên và mỗi 2-4 tuần trong 3 tháng tiếp theo. Bệnh nhân cần được hướng dẫn báo cáo ngay các thay đổi như đau tăng, đỏ mắt hoặc giảm thị lực.

Băng mắt và Độ dày mảnh ghép

Băng mắt thường được duy trì cho đến khi lớp biểu mô lành hoàn toàn, thường mất 1-3 ngày. Mặc dù có xu hướng không băng đối với trầy xước giác mạc do chấn thương, nhưng mảnh ghép hậu phẫu cần được bảo vệ bằng băng ép nhẹ. Sau đó, bệnh nhân nên đeo kính bảo vệ ban ngày và tấm chắn ban đêm trong 2-3 tháng. Mảnh ghép thường có phù nề nhẹ với độ dày pachymetry > 0.6 mm. Các nếp gấp màng Descemet thường biến mất sau 2-3 tuần. Nếu có phù nề kéo dài, cần xem xét các yếu tố như chấn thương phẫu thuật, tình trạng nội mô và nhãn áp.

Sử dụng thuốc hậu phẫu

Phác đồ thường bao gồm steroid tại chỗ (prednisolone acetate 1%) và kháng sinh (tobramycin 0.3% hoặc fluoroquinolone). Steroid được giảm dần sau 3-4 tuần khi tình trạng viêm được kiểm soát. Ở mắt giả hoặc mắt không có thủy tinh thể, steroid có thể được duy trì lâu dài để giảm nguy cơ thải ghép. Đối với bệnh nhân có tiền sử viêm giác mạc do herpes simplex, cần cân nhắc sử dụng thuốc kháng virus dự phòng như acyclovir đường uống (liều khởi đầu 800-1000 mg chia liều, giảm dần trong 12 tháng) để tránh độc tính trên biểu mô của thuốc tại chỗ.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tần suất khám tháng đầuMỗi 1-2 tuần
Tần suất khám 3 tháng tiếpMỗi 2-4 tuần
Thời gian lành biểu mô1-3 ngày
Liều acyclovir khởi đầu800-1000 mg chia liều
Tỷ lệ nhiễm trùng sau ghép0.1% - 2%
Tỷ lệ viêm giác mạc nhiễm trùng1.8% - 4.9%
Bình luận: Thông tin theo Levenson (2009); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Việc sử dụng steroid kéo dài cần cân nhắc kỹ giữa lợi ích chống thải ghép và nguy cơ tăng nhãn áp, nhiễm trùng cơ hội.

Biến chứng: Nhiễm trùng, Rò rỉ và Khiếm khuyết biểu mô

Nhiễm trùng nội nhãn (endophthalmitis) là biến chứng hiếm gặp nhưng nghiêm trọng. Cần nuôi cấy rìa giác mạc người cho để định hướng điều trị. Rò rỉ vết mổ (wound leak) được chẩn đoán bằng nghiệm pháp Seidel dương tính. Nếu tiền phòng nông, cần phẫu thuật khâu lại ngay lập tức. Khiếm khuyết biểu mô (epithelial defects) kéo dài có thể dẫn đến loét giác mạc và thủng. Điều trị bao gồm bôi trơn tích cực, băng ép, hoặc sử dụng kính tiếp xúc mềm (bandage soft contact lens) và tarsorrhaphy nếu cần thiết.

Tăng nhãn áp và Các biến chứng khác

Tăng nhãn áp sau ghép giác mạc xảy ra ở khoảng 1/3 bệnh nhân. Việc kiểm soát nhãn áp trước phẫu thuật là bắt buộc. Nếu điều trị nội khoa thất bại, các can thiệp phẫu thuật như đặt van dẫn lưu (Ahmed, Baerveldt, Molteno) có thể được xem xét. Các biến chứng khác như dính mống mắt trước (anterior synechiae), nghẽn đồng tử (pupillary block) và tồn lưu màng Descemet cần được xử trí theo từng trường hợp cụ thể để bảo vệ nội mô mảnh ghép.

  • Kiểm tra rò rỉ vết mổ bằng nghiệm pháp Seidel ở mọi lần khám hậu phẫu sớm.
  • Duy trì steroid tại chỗ ở liều thấp nhất có hiệu quả để giảm nguy cơ tăng nhãn áp và nhiễm trùng.
  • Sử dụng acyclovir đường uống thay vì tại chỗ cho bệnh nhân có tiền sử herpes để tránh độc tính biểu mô.
  • Ưu tiên sử dụng kính tiếp xúc mềm có kiểm soát chặt chẽ cho các khiếm khuyết biểu mô dai dẳng.
  • Theo dõi sát nhãn áp, đặc biệt ở mắt giả hoặc mắt có tiền sử tăng nhãn áp trước đó.

Tài liệu tham khảo:

Levenson, J. E., 2009, Penetrating corneal transplantation: early postoperative management, In: Brightbill, F. S. (Ed.), Corneal Surgery: Theory, Technique, and Tissue, 2nd edn, Mosby, pp. 459-470.

Xem thêm