Tài liệu chương sách "Glaucoma" (2009) thuộc sách chuyên khảo về phẫu thuật giác mạc đã tổng hợp các chiến lược chẩn đoán và điều trị tăng nhãn áp (IOP) sau phẫu thuật ghép giác mạc xuyên thấu (penetrating keratoplasty). Việc kiểm soát nhãn áp không đầy đủ là một trong những nguyên nhân hàng đầu dẫn đến thất bại của mảnh ghép, đòi hỏi sự đánh giá chính xác, sớm và thường xuyên.
Chẩn đoán
Glaucoma được định nghĩa là tình trạng tăng nhãn áp đủ để gây tổn thương thần kinh thị giác, biểu hiện qua mất thị trường hoặc lõm đĩa thị (glaucomatous cupping). Việc đánh giá thần kinh thị giác và thị trường thường gặp khó khăn trong giai đoạn hậu phẫu sớm do đục môi trường trước phẫu thuật và biến dạng giác mạc sau phẫu thuật. Do đó, việc đo nhãn áp là bắt buộc. Thiết bị đo nhãn áp thương mại chính xác nhất trong giai đoạn hậu phẫu sớm là Tono-Pen. Kết quả đo từ Tono-Pen cần được hiệu chỉnh theo độ dày giác mạc của bệnh nhân.
Tỷ lệ mắc
Tỷ lệ tăng nhãn áp từ trung bình đến nặng sau ghép giác mạc xuyên thấu hiện chưa được xác định chính xác, với các báo cáo dao động từ 12–27%. Các yếu tố nguy cơ cao nhất bao gồm tiền sử glaucoma và loạn sản tiền phòng. Ngoài ra, các phẫu thuật kết hợp như lấy thủy tinh thể kèm đặt kính nội nhãn, cắt dịch kính trước và tái tạo tiền phòng làm tăng tỷ lệ mắc glaucoma hậu phẫu tổng thể.
Cơ chế bệnh sinh
Bên cạnh tiền sử glaucoma, glaucoma khởi phát mới sau phẫu thuật có thể do nhiều yếu tố cơ học, tình trạng viêm, kỹ thuật đóng vết mổ và các thuốc dùng trong phẫu thuật. Các nguyên nhân gây tăng nhãn áp sau ghép giác mạc được liệt kê chi tiết dưới đây.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ tăng nhãn áp sau ghép | 12–27% |
| Tỷ lệ dị ứng apraclonidine | 48% |
| Tỷ lệ dị ứng brimonidine | 25.7% |
| Tỷ lệ dị ứng brimonidine ở người từng dị ứng apraclonidine | 23% |
| Hiệu quả giảm nhãn áp của latanoprost/bimatoprost/travoprost | 27–30% |
| Tỷ lệ xung huyết kết mạc khi dùng prostaglandin analogs | 30% |
| Tỷ lệ kiểm soát nhãn áp sau 1 năm bằng Nd:YAG laser | 67% |
| Tỷ lệ kiểm soát nhãn áp sau 1 năm bằng seton devices | 74% |
| Tỷ lệ kiểm soát nhãn áp sau 2 năm bằng seton devices | 63% |
Quản lý và Điều trị
Các biện pháp dự phòng bao gồm sử dụng rộng rãi corticosteroid tại chỗ để ngăn ngừa viêm mắt nặng. Tuy nhiên, do nguy cơ glaucoma do steroid, cần cân nhắc sử dụng các thuốc như fluorometholone, rimexolone (Vexol), loteprednol etabonate 0.5% (Lotemax) hoặc 0.2% (Alrex) ở bệnh nhân có nguy cơ. Điều trị nội khoa bao gồm thuốc chẹn beta, đồng vận alpha-adrenergic, prostaglandin analogs, thuốc co đồng tử và ức chế carbonic anhydrase. Cần thận trọng khi dùng ức chế carbonic anhydrase toàn thân ở người cao tuổi do nguy cơ mệt mỏi, chán ăn, sụt cân và sỏi thận. Thuốc chẹn beta chống chỉ định ở bệnh nhân suy tim sung huyết hoặc bệnh phổi tắc nghẽn.
Bình luận: Thông tin theo [Newton & Burk, 2009]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh việc sử dụng Tono-Pen là tiêu chuẩn trong giai đoạn hậu phẫu sớm, tuy nhiên cần lưu ý sai số do độ dày giác mạc mảnh ghép. Việc sử dụng prostaglandin analogs cần cân nhắc kỹ do nguy cơ gây viêm, đặc biệt trên mắt đã có tiền sử viêm màng bồ đào hoặc ghép giác mạc.
Các can thiệp phẫu thuật
Laser tạo hình vùng bè (laser trabeculoplasty) có thể được xem xét khi không cần hạ nhãn áp quá mức. Đối với các trường hợp glaucoma kháng trị, các thiết bị dẫn lưu (seton devices) cho thấy hiệu quả kiểm soát nhãn áp tốt nhưng đi kèm nguy cơ thất bại mảnh ghép. Phẫu thuật cắt bè củng mạc (trabeculectomy) có thể thực hiện nếu kết mạc còn di động và ít sẹo. Các kỹ thuật mới như quang đông thể mi nội soi (endoscopic cyclophotocoagulation) đang cho thấy kết quả khả quan hơn so với quang đông xuyên củng mạc bằng laser Nd:YAG.
- Đo nhãn áp bằng Tono-Pen và hiệu chỉnh theo độ dày giác mạc trong giai đoạn hậu phẫu sớm.
- Cân nhắc sử dụng corticosteroid nhẹ (loteprednol, rimexolone) để giảm nguy cơ tăng nhãn áp do steroid.
- Thận trọng khi sử dụng ức chế carbonic anhydrase toàn thân ở bệnh nhân cao tuổi.
- Ưu tiên đặt ống dẫn lưu vào tiền phòng sau khi đã cắt dịch kính pars plana để giảm nguy cơ mất bù mảnh ghép.
- Theo dõi sát nguy cơ viêm và sẹo kết mạc khi thực hiện phẫu thuật cắt bè củng mạc.
Tài liệu tham khảo:
Newton, C., & Burk, L. L., 2009, Glaucoma, In: Corneal Surgery: Theory, Technique and Tissue, 4th Edition, pp. 477-480.