Chương 14 của Cornea Atlas (2014) cung cấp cái nhìn tổng quan về các nguyên nhân gây bệnh lý giác mạc không nhiễm trùng, tập trung vào các rối loạn bề mặt nhãn cầu có nguy cơ dẫn đến loét giác mạc tiến triển nếu không được xử trí kịp thời. Các bệnh cảnh lâm sàng chính bao gồm hội chứng xói mòn tái phát, viêm giác mạc dạng sợi, viêm giác mạc chấm nông Thygeson, bệnh lý giác mạc do thần kinh, Dellen, viêm giác mạc do hở mi, bệnh lý do bức xạ, độc tính và bệnh lý do tự gây ra.
Hội chứng xói mòn tái phát (Recurrent Erosion Syndrome)
Hội chứng xói mòn tái phát đặc trưng bởi các cơn đau mắt đột ngột, thường xảy ra vào ban đêm hoặc khi thức dậy. Bệnh lý này có liên quan đến tiền sử chấn thương mắt trước đó và thường đi kèm với các loạn dưỡng giác mạc, phổ biến nhất là loạn dưỡng màng đáy biểu mô (epithelial basement membrane dystrophy) và loạn dưỡng giác mạc dạng lưới (lattice corneal dystrophy). Cơ chế bệnh sinh liên quan đến sự dày lên của màng đáy và sự gắn kết kém của các thể bán liên kết (hemidesmosomal attachment) vào nhu mô giác mạc phía trước. Trong giai đoạn cấp tính, biểu mô có thể bị lỏng lẻo, không đều hoặc mất hoàn toàn, tạo ra các vùng mất biểu mô bắt màu fluorescein dương tính hoặc các vùng thiếu fluorescein trên biểu mô bị bong (nhuộm âm tính).
Viêm giác mạc dạng sợi (Filamentary Keratitis)
Viêm giác mạc dạng sợi là tình trạng tích tụ chất nhầy bám vào biểu mô lỏng lẻo. Khác với chất nhầy tự do trong màng phim nước mắt, các sợi này gây cảm giác dị vật, bám chặt vào giác mạc qua mỗi lần chớp mắt và để lại khuyết biểu mô nhỏ khi bị bong ra. Các yếu tố liên quan bao gồm băng ép mi, sụp mi, khô mắt, xói mòn tái phát, liệt dây thần kinh số 5 hoặc số 7, bệnh lý giác mạc bóng nước mạn tính, viêm kết giác mạc rìa trên, viêm giác mạc do herpes simplex và độc tính từ thuốc nhỏ mắt. Việc sử dụng 10% acetylcysteine (Mucomyst) có hiệu quả trong việc hòa tan chất nhầy và điều trị viêm giác mạc dạng sợi mạn tính.
Viêm giác mạc chấm nông Thygeson (Thygeson’s Superficial Punctate Keratitis)
Đây là một rối loạn mạn tính, thường xảy ra ở cả hai mắt, đặc trưng bởi các tổn thương biểu mô khu trú mà không có sự tham gia của nhu mô. Bệnh có thể ảnh hưởng đến mọi lứa tuổi nhưng phổ biến hơn ở trẻ em và người trẻ tuổi. Bệnh nhân thường than phiền về cảm giác dị vật và sợ ánh sáng, trong khi kết mạc không bị viêm. Hình ảnh lâm sàng cho thấy các vùng nhuộm fluorescein âm tính nơi thuốc bị đẩy ra khỏi các cạnh tổn thương gồ lên và các hạt trắng gồ cao bắt màu fluorescein trung tâm.
Bệnh lý giác mạc do thần kinh (Neurotrophic Keratopathy)
Bệnh lý giác mạc do thần kinh thường dẫn đến loét giác mạc do mất cảm giác giác mạc, làm giảm phản xạ chớp mắt và khả năng phục hồi biểu mô. Các nguyên nhân bao gồm hội chứng Prader-Willi, phẫu thuật thần kinh (như điều trị đau dây thần kinh sinh ba), u thần kinh thính giác hoặc biến chứng sau điều trị laser diode cho glaucoma. Đặc điểm lâm sàng là các vết loét ở vùng cận trung tâm phía dưới với bờ biểu mô dày, cuộn lên. Điều trị thường yêu cầu các biện pháp tích cực như khâu sụn mi (tarsorrhaphy), bịt điểm lệ và bôi trơn tích cực để ngăn ngừa loét tiến triển và thủng giác mạc.
Dellen và Viêm giác mạc do hở mi (Exposure Keratopathy)
Dellen là các vùng mỏng giác mạc khu trú với biểu mô còn nguyên vẹn, không có thâm nhiễm, xảy ra cạnh các vùng mô gồ cao do khô giác mạc khu trú (ví dụ sau phẫu thuật đai củng mạc). Viêm giác mạc do hở mi xảy ra do mi mắt không khép kín hoàn toàn, thường gặp trong bệnh mắt do tuyến giáp (lồi mắt, co rút mi), liệt dây thần kinh số 7 hoặc sau phẫu thuật sụp mi quá mức. Tình trạng này dẫn đến mỏng giác mạc, loét và sẹo hóa.
Bệnh lý do bức xạ, độc tính và bệnh lý tự gây ra
Bệnh lý giác mạc do bức xạ thường gây sẹo và tân mạch hóa giác mạc, thường đi kèm với khô mắt và bệnh lý võng mạc do bức xạ. Độc tính từ thuốc nhỏ mắt (đặc biệt là thuốc tê tại chỗ) gây bệnh lý biểu mô lan tỏa không đều, thường ở vùng khe mi. Bệnh lý tự gây ra (factitious disease) có thể dẫn đến hoại tử nhu mô và thủng giác mạc do lạm dụng thuốc tê hoặc hóa chất ăn mòn.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Điều trị viêm giác mạc dạng sợi | 10% acetylcysteine (Mucomyst) |
| Đặc điểm loét do thần kinh | Vùng cận trung tâm phía dưới, bờ biểu mô dày, cuộn lên |
| Nguyên nhân Dellen | Khô giác mạc khu trú cạnh vùng mô gồ cao |
Bình luận: Thông tin theo Cornea Atlas (2014); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các bệnh lý giác mạc không nhiễm trùng đòi hỏi chẩn đoán phân biệt kỹ lưỡng với viêm giác mạc nhiễm khuẩn. Việc sử dụng thuốc tê tại chỗ kéo dài là một sai lầm nghiêm trọng trong thực hành lâm sàng, cần được cảnh báo cho bệnh nhân.
- Kiểm tra kỹ tiền sử chấn thương và loạn dưỡng giác mạc ở bệnh nhân có triệu chứng đau mắt tái phát vào buổi sáng.
- Sử dụng 10% acetylcysteine cho các trường hợp viêm giác mạc dạng sợi mạn tính không đáp ứng với bôi trơn thông thường.
- Ưu tiên khâu sụn mi sớm cho các trường hợp loét giác mạc do thần kinh để bảo vệ bề mặt nhãn cầu.
- Loại trừ khả năng lạm dụng thuốc tê tại chỗ ở các bệnh nhân có bệnh lý biểu mô giác mạc lan tỏa không giải thích được.
- Đánh giá khả năng khép mi ở mọi bệnh nhân có viêm giác mạc vùng khe mi.
Tài liệu tham khảo:
Tác giả không nêu, 2014, Chapter 14: Noninfectious Keratopathy, Cornea Atlas, trang 224-233.