Biểu hiện tại mi, kết mạc và giác mạc trong chiến tranh sinh học: Anthrax và Smallpox

Bs Ngô Hữu Thế
19.11.26
Last Updated

Chương 10 trong Cornea Atlas (2014) trình bày các biểu hiện lâm sàng tại nhãn cầu do tác nhân chiến tranh sinh học, bao gồm Bacillus anthracis và virus vaccinia. Việc nhận diện sớm các dấu hiệu này là yếu tố then chốt để đảm bảo khả năng sống sót cho nạn nhân trong các tình huống phơi nhiễm nguy hiểm.

Anthrax

Anthrax gây ra bởi Bacillus anthracis, một loại trực khuẩn Gram dương tạo bào tử. Biểu hiện tại mi mắt thường bắt đầu bằng phù mi cấp tính do phơi nhiễm qua da. Khi tổn thương tiến triển, một nốt sẩn (papule) hình thành và vỡ ra tạo thành mụn nước (vesicle). Đặc điểm điển hình là sự hình thành vảy đen (coal-black eschar), tên gọi Anthrax bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp "anthrakos" nghĩa là than đá. Sau khoảng 2-4 tuần, lớp vảy này bong ra và để lại mô sẹo. Quá trình lành sẹo có thể dẫn đến biến chứng lộn mi do sẹo (cicatricial ectropion) ở mi trên, từ đó gây ra viêm giác mạc do hở mi (exposure keratitis).

Smallpox

Mặc dù bệnh đậu mùa (smallpox) đã được tuyên bố xóa sổ vào năm 1977, virus vaccinia vẫn được sử dụng trong vaccine để tạo miễn dịch. Virus này được tiêm vào cơ delta. Các biến chứng tại mắt xảy ra khi vị trí tiêm bị chạm vào và sau đó người bệnh dụi tay lên mắt hoặc mi mắt, dẫn đến tự lây nhiễm (autoinoculation). Biểu hiện lâm sàng bao gồm viêm kết mạc mi lan tỏa và các mụn mủ lõm trung tâm (umbilicated pustule) trên mi mắt. Mặc dù tổn thương giác mạc hiếm gặp, các trường hợp nặng có thể tiến triển thành viêm giác mạc hoại tử (necrotizing keratitis) và thủng nhãn cầu. Ngoài ra, bệnh nhân có tiền sử chàm hoặc viêm da cơ địa có nguy cơ cao phát triển eczema vaccinatum với các tổn thương lan rộng tại vùng da bị ảnh hưởng.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Thời gian bong vảy Anthrax2-4 tuần
Biến chứng muộn của AnthraxLộn mi do sẹo, viêm giác mạc do hở mi
Cơ chế lây nhiễm VacciniaTự lây nhiễm qua tay sau khi chạm vị trí tiêm
Biến chứng nặng của VacciniaViêm giác mạc hoại tử, thủng giác mạc
Bình luận: Thông tin theo Cornea Atlas (2014); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các biểu hiện này mang tính chất bệnh học hiếm gặp trong thực hành nhãn khoa thông thường nhưng có ý nghĩa quan trọng trong y học thảm họa. Cần lưu ý rằng việc chẩn đoán phân biệt các tổn thương mi mắt dạng mụn mủ hoặc vảy đen cần loại trừ các bệnh lý nhiễm trùng cơ hội khác trước khi nghĩ đến tác nhân chiến tranh sinh học.
  • Luôn khai thác kỹ tiền sử tiếp xúc với nguồn bệnh hoặc lịch sử tiêm chủng gần đây khi gặp các tổn thương mi mắt không điển hình.
  • Cảnh báo bệnh nhân có tiền sử chàm hoặc viêm da cơ địa về nguy cơ eczema vaccinatum nếu tiếp xúc với người vừa tiêm vaccine đậu mùa.
  • Thực hiện các biện pháp cách ly và bảo hộ cá nhân nghiêm ngặt khi nghi ngờ các tổn thương do tác nhân sinh học để tránh lây nhiễm chéo.
  • Theo dõi sát các biến chứng lộn mi do sẹo để can thiệp sớm, ngăn ngừa viêm giác mạc do hở mi kéo dài.

Tài liệu tham khảo:

Krachmer, J. H., Mannis, M. J., & Holland, E. J., 2014, Chapter 10: Lid, Conjunctival, and Corneal Manifestations of Chemical and Biological Warfare, Cornea Atlas, Elsevier, trang 140-141.

Xem thêm