Chẩn đoán lâm sàng bệnh võng mạc đái tháo đường: Hướng dẫn sàng lọc và đánh giá

Bs Ngô Hữu Thế
19.11.26
Last Updated

Bệnh võng mạc đái tháo đường (Diabetic Retinopathy - DR) là nguyên nhân hàng đầu gây suy giảm thị lực ở người trong độ tuổi lao động tại Hoa Kỳ, với ước tính 29,1 triệu người Mỹ mắc đái tháo đường (DM) vào năm 2014. Theo dữ liệu từ các khảo sát dân số, tỷ lệ mắc DR ở người đái tháo đường type 2 là 40,3%, trong đó 8,2% mắc bệnh võng mạc đe dọa thị lực.

Khuyến cáo sàng lọc

Thời điểm sàng lọc ban đầu cho DR dựa trên tuổi khởi phát và loại DM, trong khi tần suất theo dõi phụ thuộc vào mức độ bệnh. Các yếu tố nguy cơ hệ thống như tăng huyết áp, kiểm soát đường huyết kém hoặc dao động, suy thận và sự tuân thủ điều trị cần được xem xét để điều chỉnh lịch khám. Trẻ em mắc DM type 1 nên bắt đầu khám mắt giãn đồng tử hàng năm vào tuổi dậy thì hoặc khi 10 tuổi (sau khi mắc bệnh 3-5 năm). Người lớn mắc DM type 2 cần khám ngay tại thời điểm chẩn đoán, vì 30% bệnh nhân mới chẩn đoán đã có dấu hiệu lâm sàng của DR. Phụ nữ mang thai mắc DM cần khám đáy mắt giãn đồng tử sớm trong tam cá nguyệt đầu tiên; nếu không có DR, khám mỗi tam cá nguyệt, nếu có NPDR hoặc PDR cần khám mỗi 1-2 tháng.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ mắc DR (type 2)40,3%, phân tích gộp từ 8 khảo sát dân số
Tỷ lệ mắc DR đe dọa thị lực8,2%
Tỷ lệ bệnh nhân được khám mắt hàng năm50%-70% tại Hoa Kỳ
Tỷ lệ DR ở bệnh nhân mới chẩn đoán DMLên đến 30%

Lịch khám và lựa chọn điều trị

Lịch khám theo dõi được cá thể hóa dựa trên giai đoạn bệnh. Bệnh nhân không có DR cần khám mỗi 12 tháng. Với NPDR nhẹ, trung bình, nặng hoặc rất nặng, khoảng cách khám dao động từ 3 đến 12 tháng tùy mức độ. Đối với PDR hoặc DME, khoảng cách khám rút ngắn xuống 1-4 tháng. Các lựa chọn điều trị bao gồm quan sát, tiêm anti-VEGF, laser quang đông võng mạc (PRP), laser hoàng điểm khu trú hoặc tiêm steroid nội nhãn.

Mức độ bệnhKhoảng cách theo dõi (tháng)
Không DR12 tháng
NPDR nhẹ9-12 tháng
NPDR trung bình6-9 tháng
NPDR nặng/rất nặng3-4 tháng
PDR không nguy cơ cao2-4 tháng
PDR nguy cơ cao1-3 tháng
DME trung tâm1-3 tháng

Tiền sử và thăm khám

Khám mắt toàn diện bao gồm tiền sử y khoa và nhãn khoa chi tiết, đo thị lực tốt nhất (BCVA), nhãn áp, đánh giá đồng tử, khám tiền phòng bằng sinh hiển vi và soi đáy mắt giãn đồng tử (DFE). Cần đặc biệt chú ý đến thời gian mắc bệnh, kiểm soát HbA1c, tình trạng tăng huyết áp và các biến chứng khác. Dấu hiệu sớm nhất của NPDR là vi phình mạch (microaneurysms), xuất hiện dưới dạng các chấm đỏ nhỏ 25-100 μm ở cực sau. Các dấu hiệu khác bao gồm xuất huyết võng mạc, xuất tiết cứng, cotton wool spots, và bất thường vi mạch trong võng mạc (IRMA). PDR được xác định bởi tân mạch gai thị (NVD) hoặc tân mạch võng mạc (NVE), xuất huyết dịch kính, hoặc bong võng mạc do co kéo (TRD).

Bình luận: Thông tin theo Watson et al., 2018; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh vai trò của OCT trong đánh giá DME thay thế cho khám lâm sàng đơn thuần nhờ độ nhạy cao hơn. Cần lưu ý rằng việc phân biệt IRMA và tân mạch (NVE) đôi khi khó khăn trên lâm sàng, cần phối hợp chụp mạch huỳnh quang (Fluorescein angiography - FA) khi cần thiết.
  • Thực hiện khám mắt giãn đồng tử hàng năm cho mọi bệnh nhân đái tháo đường.
  • Sử dụng OCT để đánh giá định lượng phù hoàng điểm thay vì chỉ dựa vào khám lâm sàng.
  • Theo dõi sát bệnh nhân mang thai có tiền sử đái tháo đường từ tam cá nguyệt đầu tiên.
  • Phân biệt rõ các giai đoạn NPDR và PDR để quyết định tần suất tái khám và can thiệp laser/anti-VEGF.

Tài liệu tham khảo:

Watson RM, Machen L, Leiderman YI, 2018, Clinical Diagnosis of Diabetic Retinopathy, Current Management of Diabetic Retinopathy, trang 7-14.

Xem thêm