Quản lý bệnh võng mạc đái tháo đường ở phụ nữ mang thai

Bs Ngô Hữu Thế
19.11.26
Last Updated

Bệnh võng mạc đái tháo đường (diabetic retinopathy) ảnh hưởng đến khoảng 17% thai kỳ trên toàn thế giới, với tỷ lệ mắc bệnh ở phụ nữ mang thai mắc đái tháo đường type 1 ước tính từ 34%–72% so với khoảng 15% ở phụ nữ mắc đái tháo đường type 2. Việc đánh giá và điều trị tình trạng này đòi hỏi sự cân nhắc đặc biệt do những thay đổi sinh lý phức tạp trong thai kỳ.

Yếu tố nguy cơ tiến triển bệnh trong thai kỳ

Thai kỳ là một yếu tố nguy cơ độc lập gây tiến triển bệnh võng mạc do những thay đổi chuyển hóa và nội tiết. Tình trạng tăng cung lượng tim và giảm sức cản mạch máu ngoại biên dẫn đến tăng tưới máu võng mạc (retinal hyperperfusion). Sự kết hợp giữa trạng thái dòng chảy tăng động, chức năng nội mô kém và rối loạn tự điều hòa lưu lượng máu võng mạc làm tăng tổn thương tế bào nội mô mao mạch. Các hormone như estrogen, progesterone và các yếu tố tăng trưởng như insulin-like growth factor 1, placental growth factor, endothelin-1 cũng góp phần thúc đẩy bệnh. Nghiên cứu cho thấy 30% phụ nữ có bệnh võng mạc không tăng sinh (NPDR) mức độ trung bình đến nặng tiến triển bệnh, so với 3% ở nhóm không có bệnh võng mạc đáng kể. Thời gian mắc bệnh đái tháo đường trên 15 năm có tỷ lệ tiến triển thành bệnh tăng sinh là 39% so với 18% ở nhóm mắc bệnh dưới 15 năm.

Hướng dẫn sàng lọc cho phụ nữ đái tháo đường

Phụ nữ mắc đái tháo đường cần được tư vấn về nguy cơ tiến triển bệnh và lợi ích của việc kiểm soát đường huyết tốt trước khi mang thai. Khám mắt lần đầu nên thực hiện ngay sau khi thụ thai hoặc đầu tam cá nguyệt thứ nhất. Phụ nữ mắc đái tháo đường thai kỳ (gestational diabetes) không cần khám mắt định kỳ vì không có nguy cơ cao phát triển bệnh võng mạc. Tần suất khám phụ thuộc vào mức độ bệnh võng mạc hiện tại.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Không bệnh hoặc NPDR nhẹKhám mỗi 3–6 tháng
NPDR trung bìnhKhám mỗi 3 tháng
NPDR nặng hoặc hơnKhám mỗi 1–2 tháng
PDR nguy cơ cao, xuất huyết dịch kínhKhám mỗi 1–2 tháng
Phù hoàng điểm đái tháo đường (DME)Khám mỗi 1–2 tháng
Giai đoạn hậu sảnKhám 6 tháng sau sinh

Cân nhắc chẩn đoán và điều trị trong thai kỳ

Tất cả thuốc nhỏ mắt giãn đồng tử và liệt điều tiết đều được xếp loại C trong thai kỳ. Chụp mạch huỳnh quang (fluorescein angiography - FA) nên được sử dụng cực kỳ thận trọng và chỉ khi thực sự cần thiết vì thuốc nhuộm qua được nhau thai. Chụp cắt lớp quang học (optical coherence tomography - OCT) và chụp ảnh đáy mắt là các phương pháp thay thế an toàn hơn. Lidocaine an toàn để gây tê tại chỗ trong phẫu thuật, trong khi bupivacaine và mepivacaine nên tránh sử dụng.

Điều trị bệnh võng mạc đái tháo đường tăng sinh

Quang đông võng mạc toàn bộ (panretinal photocoagulation - PRP) vẫn là tiêu chuẩn chăm sóc cho bệnh võng mạc đái tháo đường tăng sinh (PDR) trong thai kỳ. Nghiên cứu của Sunness và cộng sự cho thấy nhóm được PRP trước khi mang thai có tỷ lệ tiến triển là 26% so với 58% ở nhóm không được điều trị. Tuy nhiên, khoảng một nửa số bệnh nhân có thể cần thêm PRP trong thai kỳ.

Điều trị phù hoàng điểm đái tháo đường

Phù hoàng điểm đái tháo đường (DME) có tỷ lệ mắc từ 5% đến 27% trong thai kỳ. Trong một nghiên cứu, 88% mắt bị DME trong thai kỳ có cải thiện thị lực và tự thoái triển sau sinh mà không cần điều trị. Đối với các trường hợp đe dọa thị lực, laser khu trú là lựa chọn ưu tiên. Việc sử dụng thuốc kháng VEGF (anti-VEGF) trong thai kỳ vẫn còn gây tranh cãi và nên tránh trong tam cá nguyệt đầu tiên. Tiêm triamcinolone acetonide nội nhãn là một lựa chọn ngoài chỉ định (off-label) cho các trường hợp DME kháng trị.

Bình luận: Thông tin theo Finn & Vajzovic (2018); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các tác giả nhấn mạnh việc cá thể hóa điều trị dựa trên mức độ nặng của bệnh và khả năng tuân thủ của bệnh nhân. Hạn chế lớn nhất là thiếu các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) quy mô lớn về tính an toàn của thuốc kháng VEGF trong thai kỳ, do đó việc sử dụng các thuốc này cần cân nhắc kỹ lưỡng giữa lợi ích và nguy cơ tiềm ẩn cho thai nhi.
  • Khám mắt sớm ngay khi xác định mang thai.
  • Ưu tiên laser khu trú hoặc PRP thay vì tiêm nội nhãn nếu có thể.
  • Tránh chụp mạch huỳnh quang trong tam cá nguyệt đầu tiên.
  • Theo dõi sát sau sinh từ 6-12 tháng vì nguy cơ tiến triển bệnh vẫn tồn tại.

Tài liệu tham khảo:

Avni P. Finn, Lejla Vajzovic, 2018, Chapter 11: Treatment of Diabetic Retinopathy in Pregnancy, Current Management of Diabetic Retinopathy, trang 115-121.

Xem thêm