Điều trị bằng Laser trong Bệnh võng mạc đái tháo đường: Tổng quan lâm sàng

Bs Ngô Hữu Thế
19.11.26
Last Updated

Chương 9 trong tài liệu "Current Management of Diabetic Retinopathy" (2018) cung cấp tổng quan về vai trò của laser quang đông (laser photocoagulation) trong kỷ nguyên thuốc kháng yếu tố tăng trưởng nội mô mạch máu (anti-VEGF). Các phương pháp điều trị bao gồm corticosteroid, tiêm anti-VEGF và laser quang đông, có thể được sử dụng đơn độc, tuần tự hoặc kết hợp để đạt được kết quả lâm sàng mong muốn.

Lịch sử điều trị bằng Laser

Khái niệm sử dụng ánh sáng để điều trị mô mắt được Meyer-Schwickerath công bố lần đầu vào năm 1949. Sau đó, laser (light amplification by stimulated emission of radiation) đã được phát triển, với thiết bị laser ruby đầu tiên được Theodore Maiman tạo ra tại Hughes Laboratories vào năm 1960. Đến năm 1964, laser argon (bước sóng 488–514 nm) ra đời, đánh dấu một cột mốc quan trọng nhờ khả năng hấp thụ tốt bởi hemoglobin và melanin, trở thành nền tảng điều trị phù hoàng điểm đái tháo đường (DME) và bệnh võng mạc đái tháo đường tăng sinh (PDR).

Nguyên lý điều trị bằng Laser

Laser bao gồm ba yếu tố cơ bản: môi trường hoạt tính, khoang cộng hưởng và nguồn kích thích. Tương tác laser-mô bao gồm ba loại: quang hóa, quang nhiệt và quang cơ. Laser quy ước trong bệnh võng mạc đái tháo đường sử dụng hiệu ứng quang nhiệt, gây hoại tử, đông vón và hóa hơi mô. Năng lượng laser được hấp thụ chủ yếu bởi melanin trong biểu mô sắc tố võng mạc (RPE) và hắc mạc. Việc sử dụng các xung ngắn hơn và kích thước điểm (spot size) nhỏ hơn giúp hạn chế sự khuếch tán nhiệt đến lớp thụ cảm ánh sáng, từ đó giảm thiểu tổn thương võng mạc trong.

Hệ thống phân phối

Các hệ thống laser hiện đại có thể gắn vào đèn khe (slit lamp), kính soi đáy mắt gián tiếp hoặc bảng điều khiển phẫu thuật dịch kính. Kính tiếp xúc (contact lens) được sử dụng để cung cấp độ phóng đại khác nhau và ổn định nhãn cầu. Cần lưu ý sự khác biệt giữa kích thước điểm cài đặt trên máy và kích thước điểm thực tế khi sử dụng kính tiếp xúc để tránh gây bỏng mô quá mức.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Kích thước điểm PRP400–500 μm
Thời gian xung PRP100–150 ms
Số lượng điểm PRP1200–1500 điểm (thông thường lên đến 2000 điểm)
Kích thước điểm Focal50–100 μm
Thời gian xung Focal0.1 s
Giảm thị lực sau laser (ETDRS)Giảm 50%–70%

Thông số Laser

Công suất laser tối ưu thường được chuẩn độ dựa trên khả năng hấp thụ năng lượng của mô đích. Mục tiêu của quang đông là tối ưu hóa hiệu quả điều trị trong khi giảm thiểu tổn thương mô lân cận. Melanin hấp thụ các bước sóng xanh, vàng, đỏ và hồng ngoại; xanthophyll hấp thụ chủ yếu bước sóng xanh; hemoglobin hấp thụ xanh, vàng và xanh lục. Kích thước điểm laser được điều chỉnh tùy thuộc vào mục tiêu điều trị: 200–500 μm cho PRP và 50–100 μm cho laser khu trú (focal laser).

Laser cho bệnh võng mạc đái tháo đường

Các loại laser phổ biến bao gồm argon-green (532 nm), Nd:YAG nhân đôi tần số (532 nm) và laser bán dẫn vàng (577 nm). Trước khi điều trị, cần giải thích cho bệnh nhân về sự khó chịu có thể xảy ra và sử dụng thuốc tê tại chỗ như tetracaine hoặc proparacaine. Vị trí của bệnh nhân và bác sĩ là yếu tố quan trọng để đảm bảo sự thoải mái và tuân thủ.

Quang đông toàn võng mạc (PRP)

PRP được coi là tiêu chuẩn vàng để điều trị PDR. Cơ chế được giả thuyết là do sự phá hủy võng mạc ngoại vi, dẫn đến giảm nhu cầu oxy và giảm biểu hiện VEGF. Theo dữ liệu quan sát từ DRCR.net Protocol F, PRP cho PDR có thể được thực hiện an toàn trong một lần ngồi ở bệnh nhân có thị lực tương đối tốt và không hoặc chỉ có phù hoàng điểm nhẹ.

Quang đông khu trú/lưới (Focal/Grid)

Nghiên cứu ETDRS năm 1987 xác định laser khu trú phù hợp để điều trị các tổn thương cách trung tâm hoàng điểm 500–3000 μm. Laser lưới được dành cho các vùng rò rỉ lan tỏa hoặc mất mao mạch. Kết quả từ báo cáo số 4 của ETDRS cho thấy sự kết hợp của laser khu trú hoặc lưới giúp giảm nguy cơ suy giảm thị lực khoảng 50%–70% ở mắt có phù hoàng điểm liên quan đến trung tâm.

Quét mẫu (Pattern Scanning)

Hệ thống laser quét mẫu (PASCAL) cho phép phân phối nhanh các điểm đốt bán tự động trong một mẫu định sẵn. Thời gian xung ngắn (10–30 ms) giúp giảm thời gian điều trị, giảm đau và giảm thiểu tổn thương mô. Tuy nhiên, một số nghiên cứu cho thấy PASCAL có thể dẫn đến các điểm đốt không nhất quán trên lưới so với laser argon truyền thống.

Kỹ thuật Laser điều hướng (Navigated Laser)

Laser điều hướng sử dụng hình ảnh phụ trợ và phần mềm theo dõi để bù đắp chuyển động của bệnh nhân, cho phép đặt các điểm laser chính xác và an toàn. Công nghệ này đặc biệt có giá trị khi áp dụng laser khu trú, với khả năng đưa 96% các điểm đốt vào trong phạm vi 100 μm của mục tiêu.

Laser Micropulse dưới ngưỡng

Kỹ thuật này cung cấp laser trong các liều micro giây, sử dụng chu kỳ làm việc thấp và thời gian nghỉ dài giữa các xung. Cơ chế bảo vệ các tế bào thụ cảm ánh sáng và võng mạc trong là do tập trung năng lượng gây tổn thương tế bào chọn lọc cho các melanosome trong RPE, không để lại dấu vết lâm sàng có thể nhìn thấy được.

Laser so với tiêm Anti-VEGF nội nhãn

Các thử nghiệm lâm sàng như RESTORE, READ-2 và DRCR.net Protocol I đã cho thấy sự cải thiện thị lực tốt hơn với ranibizumab đơn trị liệu hoặc kết hợp so với laser đơn trị liệu cho DME. Hiện nay, xu hướng là điều trị CI-DME ban đầu bằng tiêm anti-VEGF và dành laser cho các trường hợp không đáp ứng hoặc không có phù hoàng điểm liên quan đến trung tâm.

PRP so với Anti-VEGF cho PDR: Nghiên cứu không thua kém

DRCR.net Protocol S so sánh PRP với tiêm ranibizumab 0.5 mg cho PDR. Kết quả sau 2 năm cho thấy ranibizumab không thua kém PRP về thị lực. Nhóm ranibizumab có ít ca phẫu thuật dịch kính hơn (4% so với 15%) và ít phát triển phù hoàng điểm hơn (9% so với 28%).

Biến chứng của Laser

Các biến chứng bao gồm xuất huyết, phù hoàng điểm, mất thị lực ngoại vi, tổn thương màng Bruch dẫn đến tân mạch hắc mạc (CNV). Việc giải thích đầy đủ cho bệnh nhân và kỹ thuật đúng là cần thiết để giảm thiểu rủi ro.

Bình luận: Thông tin theo [Platt & Bakri, 2018]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các dữ liệu về so sánh giữa laser và anti-VEGF cho thấy sự thay đổi lớn trong thực hành lâm sàng, chuyển dịch từ laser là lựa chọn đầu tay sang anti-VEGF cho DME và PDR có kèm DME. Cần lưu ý rằng laser vẫn giữ vai trò quan trọng trong việc giảm gánh nặng điều trị và chi phí tiêm nội nhãn kéo dài.
  • Ưu tiên tiêm anti-VEGF cho phù hoàng điểm đái tháo đường liên quan đến trung tâm (CI-DME).
  • Sử dụng laser khu trú/lưới cho các trường hợp không CI-DME hoặc không đáp ứng với anti-VEGF.
  • Cân nhắc PRP cho PDR, đặc biệt khi bệnh nhân khó tuân thủ lịch tiêm anti-VEGF định kỳ.
  • Luôn kiểm tra kỹ thuật và kính tiếp xúc để tránh bỏng mô quá mức khi thực hiện laser.
  • Theo dõi sát các biến chứng như phù hoàng điểm sau PRP, đặc biệt ở bệnh nhân có nguy cơ cao.

Tài liệu tham khảo:

Platt S, Bakri S. 2018. Laser Treatment of Diabetic Retinopathy. In: Current Management of Diabetic Retinopathy. Chapter 9, pp. 89-100.

Xem thêm