Bệnh võng mạc đái tháo đường tăng sinh (PDR) là nguyên nhân hàng đầu gây mù lòa ở bệnh nhân trẻ tuổi trên toàn thế giới, với khoảng 50% bệnh nhân đái tháo đường có thể tiến triển thành PDR theo thời gian. Các nghiên cứu kinh điển như Diabetic Retinopathy Study (DRS), Early Treatment of Diabetic Retinopathy Study (ETDRS) và Diabetic Retinopathy Vitrectomy Study (DRVS) đã đặt nền móng cho việc quản lý phẫu thuật các biến chứng đe dọa thị lực, bao gồm xuất huyết dịch kính và bong võng mạc co kéo (TRD).
Các phương pháp điều trị mới cho PDR
Trong 40 năm qua, quang đông võng mạc toàn bộ (PRP) là phương pháp điều trị chủ đạo theo kết quả từ DRS. Tuy nhiên, các thuốc ức chế yếu tố tăng trưởng nội mô mạch máu (anti-VEGF agents) đã cho thấy hiệu quả cao trong điều trị phù hoàng điểm đái tháo đường (DME) và giảm tiến triển bệnh. Protocol S từ Diabetic Retinopathy Clinical Research Network (DRCR.net) đã thực hiện thử nghiệm đa trung tâm trên 394 mắt, so sánh PRP đơn thuần với tiêm ranibizumab định kỳ. Kết quả sau 2 năm cho thấy thị lực tương đương giữa hai nhóm, nhưng nhóm PRP có tỷ lệ cần phẫu thuật cắt dịch kính (vitrectomy) và điều trị DME cao hơn đáng kể (P < .001). Hạn chế chính của anti-VEGF là tác dụng tạm thời và gánh nặng tiêm thuốc thường xuyên so với hiệu quả vĩnh viễn của PRP.
Cân nhắc trước phẫu thuật
Đánh giá trước phẫu thuật kỹ lưỡng là yếu tố then chốt để lập kế hoạch và tránh biến chứng. Cần tối ưu hóa đường huyết và huyết áp để giảm nguy cơ xuất huyết trong và sau mổ. Các thuốc chống kết tập tiểu cầu nên được tạm ngưng nếu có thể. Trong các trường hợp nguy cơ cao, tiêm anti-VEGF trước phẫu thuật từ 1-6 ngày có thể giúp giảm xuất huyết trong mổ. Khám bằng đèn khe, soi góc tiền phòng (gonioscopy) để phát hiện tân mạch mống mắt và góc là bắt buộc. Chụp OCT (Optical Coherence Tomography) và siêu âm B-scan rất quan trọng để đánh giá bề mặt hoàng điểm, phát hiện bong võng mạc khu trú hoặc các lỗ hoàng điểm tiềm ẩn.
Xuất huyết dịch kính và xuất huyết trước võng mạc
Hiện nay, phẫu thuật cắt dịch kính sớm được khuyến cáo cho hầu hết các trường hợp xuất huyết dịch kính dày đặc, đặc biệt ở bệnh nhân trẻ tuổi có màng hyaloid bám chặt, nhằm ngăn ngừa tiến triển thành bong võng mạc co kéo (TRD) hoặc bong võng mạc hỗn hợp (CTRRD). Quan sát chỉ dành cho các trường hợp nhẹ có khả năng tự hấp thu. Đối với xuất huyết dưới màng hyaloid, có thể cân nhắc cắt dịch kính sớm hoặc sử dụng laser Nd:Yag để dẫn lưu máu, mặc dù phương pháp này không giải quyết được nguyên nhân gây co kéo dịch kính.
Bong võng mạc co kéo (TRD)
TRD là chỉ định phẫu thuật thường gặp nhất, chiếm 40% các ca cắt dịch kính do đái tháo đường. Mục tiêu phẫu thuật là giải phóng co kéo võng mạc bằng cách loại bỏ màng hyaloid sau và mô xơ mạch. Phẫu thuật cắt dịch kính đường rạch nhỏ (MIVS) với hệ thống trocar 25 hoặc 27 gauge là lựa chọn lý tưởng. Tỷ lệ tiến triển của TRD khu trú đến hoàng điểm là 14% mỗi năm. Việc sử dụng anti-VEGF đơn thuần cho TRD là chống chỉ định tương đối vì có thể làm tăng co kéo mô xơ mạch, dẫn đến CTRRD.
Bong võng mạc hỗn hợp (CTRRD)
CTRRD là thách thức lớn nhất trong phẫu thuật võng mạc đái tháo đường, đòi hỏi kỹ thuật phức tạp để loại bỏ mô xơ mạch bám chặt trên võng mạc thiếu máu, di động. Cần loại bỏ hoàn toàn mô xơ mạch để đảm bảo võng mạc áp trở lại. Các kỹ thuật như bóc tách bằng viscodissection với acid hyaluronic có thể tạo khoảng trống để bóc tách an toàn. Tiên lượng thị lực phụ thuộc vào thời gian bong, thị lực trước mổ (5/200 hoặc tốt hơn), và tình trạng hoàng điểm.
Bệnh lý giao diện dịch kính - võng mạc
Bệnh nhân đái tháo đường thường có màng hyaloid dày, dễ dẫn đến các bệnh lý giao diện như co kéo dịch kính - hoàng điểm (VMT), lỗ hoàng điểm hoặc màng trước võng mạc (ERM). OCT trước phẫu thuật là bắt buộc để lập kế hoạch. Sử dụng thuốc nhuộm (chromovitrectomy) như triamcinolone acetonide giúp hỗ trợ bóc tách màng hyaloid sau.
Tăng nhãn áp tân mạch (NVG) và Phẫu thuật đục thủy tinh thể
NVG là biến chứng nặng nề của PDR không được kiểm soát. Điều trị bao gồm tiêm anti-VEGF kết hợp PRP và phẫu thuật hạ nhãn áp. Đối với phẫu thuật đục thủy tinh thể, bệnh nhân có tiền sử DME hoặc DME không trung tâm có nguy cơ cao tiến triển thành DME trung tâm sau mổ. Tiêm anti-VEGF trước hoặc trong khi phẫu thuật giúp giảm nguy cơ này.
Biến chứng phẫu thuật
Biến chứng thường gặp nhất là xuất huyết tái phát sau mổ (22% các ca). Biến chứng nghiêm trọng nhất là rách võng mạc do thầy thuốc (iatrogenic breaks), với tỷ lệ bong võng mạc sau mổ là 4.7%. Cần kiểm tra kỹ vùng chu biên bằng ấn củng mạc cuối ca mổ.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ cắt dịch kính sau 5 năm (ETDRS) | 5.3% |
| Tỷ lệ bệnh nhân đạt thị lực 20/40 (DRVS - phẫu thuật sớm) | 25% |
| Tỷ lệ bệnh nhân đạt thị lực 20/40 (DRVS - điều trị quy ước) | 11% |
| Tỷ lệ tiến triển TRD khu trú đến hoàng điểm mỗi năm | 14% |
| Tỷ lệ xuất huyết sau mổ | 22% |
| Tỷ lệ bong võng mạc sau phẫu thuật | 4.7% |
| Tỷ lệ đục thủy tinh thể sau cắt dịch kính | 15% |
Bình luận: Thông tin theo Berrocal & Acabá (2018); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các tác giả nhấn mạnh vai trò của MIVS và anti-VEGF trong việc thay đổi tiên lượng phẫu thuật. Cần lưu ý rằng việc sử dụng anti-VEGF trước phẫu thuật cần thời gian chờ đợi hợp lý (1-6 ngày) để tránh co kéo mô xơ mạch quá mức. Các số liệu về biến chứng (xuất huyết 22%, bong võng mạc 4.7%) là những con số cần được tư vấn kỹ cho bệnh nhân trước khi can thiệp.
- Kiểm tra kỹ vùng chu biên bằng ấn củng mạc cuối phẫu thuật để phát hiện sớm các vết rách võng mạc do thầy thuốc.
- Cân nhắc tiêm anti-VEGF trước phẫu thuật 1-6 ngày cho các ca có tân mạch hoạt động mạnh để giảm xuất huyết trong mổ.
- Sử dụng OCT trong mổ (nếu có) để đánh giá độ sạch của màng xơ mạch trên hoàng điểm.
- Ưu tiên phẫu thuật sớm ở bệnh nhân trẻ tuổi có xuất huyết dịch kính để ngăn ngừa tiến triển thành bong võng mạc co kéo.
- Duy trì kiểm soát huyết áp và đường huyết chặt chẽ trong giai đoạn chu phẫu để giảm nguy cơ xuất huyết.
Tài liệu tham khảo:
Berrocal, M. H., & Acabá, A. (2018). Surgical Treatment of Diabetic Retinopathy. In Current Management of Diabetic Retinopathy (pp. 101-113).