Dịch tễ học và diễn tiến tự nhiên của bệnh võng mạc đái tháo đường

Bs Ngô Hữu Thế
19.11.26
Last Updated

Dựa trên tài liệu "Epidemiology and Natural History of Diabetic Retinopathy" (2018), bệnh võng mạc đái tháo đường (diabetic retinopathy) là nguyên nhân hàng đầu gây mù lòa ở người trong độ tuổi lao động (20-65 tuổi) tại các quốc gia phát triển. Ước tính có khoảng 93 triệu người trên toàn cầu mắc bệnh võng mạc đái tháo đường, trong đó khoảng 28 triệu người có nguy cơ đe dọa thị lực.

Phân loại, cơ chế bệnh sinh và dịch tễ học đái tháo đường

Đái tháo đường (DM) là tình trạng mất cân bằng khả năng sản xuất hoặc đáp ứng với insulin, dẫn đến tăng đường huyết và các biến chứng hệ thống. Có ba loại chính: đái tháo đường type 1 (phụ thuộc insulin), type 2 (kháng insulin) và đái tháo đường thai kỳ. Type 1 chiếm khoảng 5% tổng số ca tại Hoa Kỳ, thường khởi phát ở trẻ em hoặc thanh thiếu niên do phá hủy tế bào beta tuyến tụy. Type 2 chiếm 90%-95% tổng số ca, liên quan mật thiết đến lối sống ít vận động và béo phì. Năm 2014, ước tính 9,3% người trưởng thành trên 18 tuổi tại Hoa Kỳ mắc đái tháo đường. Trên toàn cầu, khoảng 422 triệu người mắc bệnh, trong đó 380 triệu người mắc type 2.

Biểu hiện hệ thống và gánh nặng kinh tế

Tăng đường huyết mãn tính gây tổn thương vi mạch và mạch máu lớn, dẫn đến suy thận, nhồi máu cơ tim, bệnh lý thần kinh và đột quỵ. Đái tháo đường là nguyên nhân số một gây suy thận, cắt cụt chi dưới và mù lòa ở người trưởng thành tại Hoa Kỳ. Về kinh tế, chi phí trực tiếp hàng năm trên toàn cầu vượt quá 827 tỷ USD. Tại Hoa Kỳ, chi phí y tế liên quan đến đái tháo đường tăng 41% trong giai đoạn 2007-2012. Bệnh nhân đái tháo đường chi trả trung bình 13.700 USD mỗi năm cho y tế, trong đó 3.640 USD dành riêng cho chăm sóc mắt nếu có bệnh lý võng mạc.

Dịch tễ học bệnh võng mạc đái tháo đường

Bệnh võng mạc đái tháo đường bao gồm ba dạng chính: bệnh võng mạc đái tháo đường không tăng sinh (NPDR), bệnh võng mạc đái tháo đường tăng sinh (PDR) và phù hoàng điểm đái tháo đường (DME). Năm 2000, có 4,06 triệu người Mỹ được chẩn đoán, con số này tăng lên 7,69 triệu vào năm 2010 và dự kiến vượt 14 triệu vào năm 2050. Khoảng 1/3 số người mắc bệnh võng mạc đái tháo đường toàn cầu có dạng đe dọa thị lực (severe NPDR, PDR hoặc DME).

Diễn tiến tự nhiên của bệnh võng mạc đái tháo đường

Các nghiên cứu như WESDR và WDRS cho thấy diễn tiến bệnh liên quan chặt chẽ đến thời gian mắc đái tháo đường và kiểm soát đường huyết. Ở type 1, tỷ lệ mắc bệnh võng mạc là 17%-29% sau dưới 5 năm và 78%-97,5% sau trên 15 năm. Kiểm soát tốt HbA1c và huyết áp giúp giảm tiến triển bệnh. Nghiên cứu UKPDS-HDS cho thấy kiểm soát huyết áp chặt chẽ (dưới 150/85 mmHg) giúp giảm đáng kể sự tiến triển của bệnh võng mạc so với nhóm kiểm soát lỏng lẻo (dưới 180/105 mmHg). Nghiên cứu ETDRS gợi ý nguy cơ tiến triển sang PDR nguy cơ cao trong 1 năm là 15% nếu có NPDR nặng và trên 50% nếu có NPDR rất nặng.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ NPDR (WDRS)6% tại 4 năm, 73% tại 14 năm, 92% sau 20 năm
Giảm tiến triển bệnh (DCCT)39% cho mỗi 10% giảm HbA1c
Giảm tiến triển bệnh (EDIC)71% (4 năm) và 50% (10 năm) sau DCCT
Giảm tiến triển bệnh (UKPDS)21% ở nhóm kiểm soát đường huyết tích cực
Giảm nhu cầu PRP (UKPDS)29% ở nhóm kiểm soát đường huyết tích cực
RR tiến triển bệnh (UKPDS-HDS)0,66 (p<0,01) ở nhóm kiểm soát huyết áp chặt

Quản lý NPDR, PDR và DME

Điều trị PDR và DME tập trung vào việc làm thoái triển tân mạch và giảm phù nề. Laser quang đông toàn võng mạc (PRP) từng là tiêu chuẩn vàng, giúp giảm 50%-60% nguy cơ mất thị lực nặng ở PDR nguy cơ cao. Hiện nay, các thuốc kháng yếu tố tăng trưởng nội mô mạch máu (anti-VEGF) như bevacizumab, ranibizumab và aflibercept là lựa chọn ưu tiên cho CI-DME và có hiệu quả không thua kém hoặc vượt trội hơn PRP trong điều trị PDR. CSME được định nghĩa dựa trên các tiêu chuẩn dày võng mạc hoặc xuất tiết cứng trong vòng 500μm tính từ trung tâm hoàng điểm.

Bình luận: Thông tin theo [Learned & Pieramici, 2018]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh sự chuyển dịch từ laser sang anti-VEGF, tuy nhiên cần lưu ý yếu tố tuân thủ điều trị và khả năng tái khám của bệnh nhân trong thực tế lâm sàng.
  • Kiểm soát chặt chẽ HbA1c và huyết áp là nền tảng để ngăn ngừa tiến triển bệnh võng mạc.
  • Sử dụng anti-VEGF là lựa chọn hàng đầu cho phù hoàng điểm đái tháo đường có liên quan trung tâm (CI-DME).
  • Cần theo dõi định kỳ bằng OCT để đánh giá sự liên quan của phù hoàng điểm với trung tâm hoàng điểm.
  • PRP vẫn là lựa chọn điều trị cho PDR, đặc biệt khi bệnh nhân không thể tuân thủ lịch tiêm anti-VEGF.

Tài liệu tham khảo:

Daniel Learned, Dante J. Pieramici, 2018, Chapter 1: Epidemiology and Natural History of Diabetic Retinopathy, Current Management of Diabetic Retinopathy, pp. 1-5.

Xem thêm