Quản lý lâm sàng và chỉnh kính tiếp xúc sau phẫu thuật ghép giác mạc

Bs Ngô Hữu Thế
19.11.26
Last Updated

Giới thiệu về ghép giác mạc

Ghép giác mạc (keratoplasty - KP) là thủ thuật phẫu thuật thay thế mô giác mạc bệnh lý bằng mô hiến tặng. Theo tài liệu [Barry A. Weissman, 2018, Post-keratoplasty], khoảng 60.000 đến 70.000 ca KP được thực hiện hàng năm tại Hoa Kỳ trong hai thập kỷ qua, với hơn 2.000 ca mỗi năm tại Vương quốc Anh và 1.000 ca tại Úc trong thập kỷ gần nhất. Các chỉ định chính bao gồm quang học (phục hồi thị lực), điều trị (xử lý nhiễm trùng), cấu trúc (duy trì độ bền nhãn cầu) và thẩm mỹ. Các kỹ thuật đã tiến hóa từ ghép xuyên tâm (penetrating keratoplasty - PKP) truyền thống sang các kỹ thuật ghép phiến (lamellar keratoplasty - LK) hiện đại hơn.

Các loại hình ghép giác mạc

PKP là tiêu chuẩn chăm sóc trong hơn 50 năm qua, sử dụng các lưỡi dao cơ học hoặc laser femtosecond (IntraLase-enabled keratoplasty - IEK) để tạo các vết cắt phức tạp. Một nghiên cứu trên 116 bệnh nhân giác mạc chóp cho thấy 56 bệnh nhân được điều trị bằng IEK có cải thiện thị lực tốt hơn đáng kể so với PKP truyền thống (p=0.001 cho BSCVA, p<0.001 cho phục hồi thị lực 20/40, p=0.001 cho loạn thị địa hình). Các kỹ thuật LK bao gồm DALK (deep anterior lamellar keratoplasty) và các kỹ thuật ghép nội mô (ELK) như DLEK, DSEK, DSAEK và DMEK. DMEK đặc biệt được ghi nhận giúp giảm thiểu phản ứng thải ghép miễn dịch và tăng nhãn áp thứ phát do sử dụng corticosteroid kéo dài.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Số ca PKP hàng năm (Hoa Kỳ)60.000 - 70.000 ca
Số ca PKP hàng năm (Vương quốc Anh)2.000+ ca
Số ca PKP hàng năm (Úc)1.000 ca
Cải thiện thị lực IEK vs PKP (BSCVA)p=0.001
Phục hồi thị lực 20/40 (IEK)p<0.001
Loạn thị địa hình (IEK)p=0.001
Tỷ lệ bệnh nhân giác mạc chóp cần kính tiếp xúc5.3%

Địa hình giác mạc bất thường sau ghép

Thách thức quang học chính sau PKP truyền thống là loạn thị bề mặt không đều. Waring et al. (1992) đã phân loại hình thái địa hình sau PKP gồm: 'prolate' (30%), 'oblate' (30%), 'mixed' (20%), 'asymmetric' (10%) và 'steep to flat' (10%). Các nguyên nhân gây ra các kết quả địa hình này bao gồm cắt mô hiến/chủ không tối ưu, đặt mảnh ghép lệch tâm, nâng mép mảnh ghép, lỏng chỉ khâu, lành thương bất thường và loạn dưỡng giác mạc ban đầu. Ngoài ra, van Dijk et al. (2013) báo cáo 9% (23/262) mắt sau DMEK thành công có thị lực chỉnh kính dưới mức bình thường hoặc song thị một mắt do sẹo hoặc bất thường bề mặt.

Kỹ thuật khâu và quản lý chỉ khâu

Các hình thức khâu bao gồm khâu liên tục (running), khâu liên tục kép (double running) và khâu rời (interrupted). Một nghiên cứu tiền cứu cho thấy loạn thị thấp nhất sau 18 tháng với kỹ thuật khâu liên tục kép so với khâu rời hoặc khâu liên tục đơn (Kim et al., 2008). Thông thường, chỉ khâu được tháo sau 3-6 tháng để điều chỉnh loạn thị. Tuy nhiên, nhiều chỉ khâu hiện nay được để lại vô thời hạn trừ khi có biến chứng. Khâu rời thường được ưu tiên trong trường hợp có viêm tiền phòng hoặc tân mạch giác mạc để cho phép tháo chỉ từng phần.

Chỉ định và chống chỉ định kính tiếp xúc

Từ 20% đến 60% bệnh nhân sau PKP được hưởng lợi từ kính tiếp xúc. Chống chỉ định bao gồm thị lực đạt yêu cầu với kính gọng và dự kiến tuân thủ kém. Các yếu tố cần thận trọng bao gồm giảm cảm giác giác mạc (đặc biệt trong năm đầu), khô mắt (thời gian vỡ phim nước mắt ngắn hơn ở tháng thứ 3 và 12), viêm bờ mi và viêm túi lệ. Bệnh nhân mắc các bệnh hệ thống như viêm khớp dạng thấp hoặc trứng cá đỏ cần được theo dõi chặt chẽ do nguy cơ loét hoặc tan chảy giác mạc.

Kỹ thuật lắp kính tiếp xúc

Kính cứng (rigid lenses) là lựa chọn hàng đầu để che phủ loạn thị. Các thiết kế kính cứng đường kính lớn (OAD 9.0-11.0 mm) giúp tăng độ ổn định và định tâm. Ozbek và Cohen (2006) báo cáo kết quả tốt với kính cứng OAD 11.2 mm trên 27 mắt giác mạc bất thường. Các thiết kế kính lai (hybrid) như SynergEyes hoặc kính củng mạc (scleral GP) cũng được sử dụng. Tỷ lệ thành công chung của kính cứng sau PKP đạt khoảng 80% (Genvert et al., 1985; Mannis et al., 1986).

Bình luận: Thông tin theo [Barry A. Weissman, 2018]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Việc lựa chọn kính tiếp xúc sau ghép giác mạc đòi hỏi sự cân bằng giữa cải thiện thị lực và nguy cơ gây thiếu oxy hoặc chấn thương cơ học lên mảnh ghép. Các biến chứng như tân mạch giác mạc cần được theo dõi sát sao khi sử dụng kính tiếp xúc.

Biến chứng và theo dõi

Các biến chứng thường gặp bao gồm nhiễm trùng vi khuẩn, tân mạch giác mạc, lỏng/lộ chỉ khâu, bong vết mổ, khuyết biểu mô, viêm kết mạc nhú và bong võng mạc (tỷ lệ 2% sau 2 năm theo Aiello et al., 1993). Thải ghép có thể là biểu mô, mô đệm hoặc nội mô. Thải ghép nội mô biểu hiện bằng đường Khodadoust hoặc tủa giác mạc, cần điều trị steroid tích cực. Tỷ lệ sống sót của mảnh ghép PKP khoảng 88% sau 5 năm và 80% sau 10 năm (Thompson et al., 2003).

  • Đánh giá địa hình giác mạc định kỳ để phát hiện sớm các thay đổi hình thái.
  • Ưu tiên sử dụng kính cứng có độ thấm oxy cao để giảm thiểu nguy cơ tân mạch.
  • Theo dõi sát các dấu hiệu thải ghép (viêm, đỏ mắt, đau, sợ ánh sáng) ngay cả ở bệnh nhân không triệu chứng.
  • Tháo chỉ khâu chọn lọc dựa trên tình trạng loạn thị và sự ổn định của vết mổ.
  • Giáo dục bệnh nhân về nguy cơ nhiễm trùng và tầm quan trọng của việc tuân thủ lịch tái khám mỗi 3-4 tháng.

Tài liệu tham khảo:

Barry A. Weissman, 2018, Post-keratoplasty, Contact Lens Practice, 287-295.

Xem thêm