Giải phẫu bình thường và các bất thường phát triển của giác mạc

Bs Ngô Hữu Thế
19.11.26
Last Updated

Các bất thường phát triển của giác mạc là kết quả của sự tương tác phức tạp giữa yếu tố di truyền và môi trường, thường xuất hiện ngay từ khi sinh. Theo Cornea Atlas (2014), quá trình biệt hóa phân đoạn trước của mắt diễn ra từ tuần thứ 6 đến tuần thứ 18 của thai kỳ, đây là giai đoạn then chốt hình thành nên các rối loạn này.

Giải phẫu bình thường

Giác mạc bình thường có đặc tính trong suốt, cho phép quan sát chi tiết mống mắt. Phản xạ ánh sáng trên bề mặt giác mạc được phân định sắc nét, phản ánh sự phân bố đồng đều của màng phim nước mắt trên bề mặt biểu mô trơn láng. Cấu trúc giác mạc bao gồm 5 lớp chính: (1) biểu mô, (2) màng Bowman, (3) nhu mô trước (mật độ tế bào giác mạc cao hơn), (4) nhu mô sau (mật độ tế bào giác mạc thấp hơn), và (5) lớp sau bao gồm màng Descemet và nội mô. Nội mô giác mạc bình thường là một mảng các tế bào hình lục giác có hình dạng và kích thước gần như đồng nhất. Các dây thần kinh giác mạc (corneal nerves) xuất hiện dưới dạng các đường trắng mảnh, phân nhánh từ vùng rìa vào nhu mô trước, có thể liên quan đến các bệnh lý như đa u nội tiết loại IIB, bệnh phong, hội chứng Refsum, u xơ thần kinh và giác mạc chóp.

Bất thường về kích thước và hình dạng

Các bất thường này bao gồm vi giác mạc (microcornea), được định nghĩa khi đường kính giác mạc nhỏ hơn 10 mm ở mắt có kích thước bình thường. Nếu toàn bộ nhãn cầu nhỏ, tình trạng này được gọi là nanophthalmos. Ngược lại, đại giác mạc (megalocornea) có đường kính giác mạc lớn hơn hoặc bằng 13 mm, thường di truyền lặn liên kết nhiễm sắc thể X, chiếm 90% bệnh nhân là nam giới. Giác mạc phẳng (cornea plana) có liên quan đến đột biến trên cánh tay dài của nhiễm sắc thể 12, đặc trưng bởi công suất khúc xạ giác mạc giảm mạnh (37.50–42.75 diopters cho thể trội và 25–35 diopters cho thể lặn), kèm theo viễn thị và vòng cung giác mạc sớm. Sclerocornea biểu hiện bằng tình trạng giác mạc bị trắng hóa hoặc hóa củng mạc, tiên lượng thị lực sau ghép giác mạc thường kém.

Hội chứng phân tách tiền phòng

Các hội chứng này bao gồm bất thường Axenfeld, bất thường Rieger và hội chứng Peter. Bất thường Axenfeld đặc trưng bởi sự dính của các sợi mống mắt vào đường Schwalbe mở rộng; nếu kèm theo tăng nhãn áp, tình trạng này được gọi là hội chứng Axenfeld. Bất thường Rieger có các bất thường mống mắt mở rộng hơn so với Axenfeld, bao gồm thiểu sản nhu mô mống mắt và lệch đồng tử. Hội chứng Axenfeld-Rieger có thể đi kèm các bất thường hệ thống như răng nhỏ (microdontia), sống mũi phẳng với thiểu sản xương hàm trên và tật lỗ tiểu thấp (hypospadias), thường di truyền trội trên nhiễm sắc thể thường. Hội chứng Peter biểu hiện bằng tình trạng đục trung tâm nhu mô giác mạc, trong các trường hợp nặng, mống mắt và thủy tinh thể có thể dính vào mặt sau giác mạc.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tuần thai biệt hóa phân đoạn trướcTuần thứ 6 đến 18
Đường kính vi giác mạcNhỏ hơn 10 mm
Đường kính đại giác mạcLớn hơn hoặc bằng 13 mm
Công suất giác mạc (thể trội)37.50–42.75 diopters
Công suất giác mạc (thể lặn)25–35 diopters
Tỷ lệ nam giới mắc đại giác mạc90%
Tỷ lệ đường Schwalbe mở rộng ở mắt bình thường30%
Bình luận: Thông tin theo Cornea Atlas (2014); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các bất thường phát triển giác mạc thường là chẩn đoán loại trừ và cần phối hợp đa chuyên khoa (di truyền, nhi khoa) để quản lý các biểu hiện hệ thống đi kèm. Lưu ý rằng việc phân biệt giữa các hội chứng phân tách tiền phòng (anterior chamber cleavage syndromes) dựa nhiều vào thăm khám góc tiền phòng (gonioscopy) và đánh giá lâm sàng toàn diện.
  • Kiểm tra kỹ đường kính giác mạc ở trẻ sơ sinh có nghi ngờ bất thường kích thước nhãn cầu.
  • Thực hiện gonioscopy ở bệnh nhân có bất thường mống mắt để phát hiện các sợi dính vào đường Schwalbe.
  • Phân biệt các vết nứt màng Descemet (Haab’s striae) do tăng nhãn áp bẩm sinh với các vết nứt do chấn thương sản khoa.
  • Đánh giá các dấu hiệu hệ thống (răng, xương mặt, cơ quan sinh dục) khi chẩn đoán hội chứng Axenfeld-Rieger.

Tài liệu tham khảo:

Cornea Atlas, 2014, Chapter 8: Normal Anatomy and Developmental Abnormalities of the Cornea, 86-96.

Xem thêm