Mooren’s Ulcer
Mooren’s ulcer là một bệnh viêm giác mạc ngoại vi (peripheral keratitis) mạn tính, đau đớn và gây tàn phá, được mô tả lần đầu bởi Mooren năm 1867. Bệnh thường bắt đầu bằng các ổ thâm nhiễm xám ở rìa giác mạc, sau đó lan rộng và tạo thành vết loét có bờ dốc, bị xói mòn (undermined). Bệnh có thể tiến triển chu vi và hướng tâm, gây mỏng, tân mạch hóa và đục toàn bộ giác mạc. Theo tài liệu (Oleynikov et al., 2009), bệnh có tỷ lệ 25% trường hợp bị cả hai mắt nhưng không nhất thiết xảy ra đồng thời, với khoảng cách giữa hai mắt có thể lên tới vài năm. Về mô bệnh học, kết mạc lân cận tổn thương chứa nhiều tương bào, lympho bào và dưỡng bào. Cơ chế bệnh sinh được cho là tự miễn, liên quan đến các kháng thể kháng biểu mô kết mạc và giác mạc, cũng như sự hiện diện của protein liên kết Ca (calgranulin C) tương tự protein trên bề mặt giun chỉ.
Điều trị Mooren’s Ulcer
Phương pháp điều trị tiếp cận theo bậc thang (stepladder approach) bao gồm corticosteroid tại chỗ, cắt bỏ kết mạc và thuốc ức chế miễn dịch toàn thân. Corticosteroid tại chỗ (prednisolone acetate 1%) được dùng mỗi giờ khi không có nguy cơ thủng giác mạc. Đối với các trường hợp không đáp ứng, cắt bỏ kết mạc (conjunctival resection) được thực hiện bằng cách rạch kết mạc cách rìa 3 mm, bóc tách đến rìa và cắt bỏ, kết hợp nạo biểu mô giường loét. Thuốc ức chế miễn dịch toàn thân được chỉ định cho các ca tiến triển, bao gồm cyclophosphamide hoặc azathioprine. Cần theo dõi sát công thức máu và chức năng gan thận trong quá trình điều trị.
| Thuốc | Liều khởi đầu/duy trì | Lưu ý theo dõi |
|---|---|---|
| Prednisolone acetate 1% | Mỗi giờ (tại chỗ) | Taper khi lành |
| Cyclophosphamide | 2 mg/kg/ngày | Hb >= 10 g/100 mL, WBC > 3000/mm3, Neutrophils > 1500/mm3, Platelets > 100 000/mm3 |
| Azathioprine | 2 mg/kg/ngày | Hb >= 10 g/100 mL, WBC > 3000/mm3, Neutrophils > 1500/mm3, Platelets > 100 000/mm3 |
| Methotrexate | 7.5–15 mg/tuần | Tài liệu không nêu |
| Prednisone | 1 mg/kg/ngày | Tài liệu không nêu |
Bình luận: Thông tin theo Oleynikov et al., 2009; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Việc sử dụng thuốc ức chế miễn dịch toàn thân đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ với bác sĩ nội khoa hoặc ung bướu để quản lý tác dụng phụ.
Terrien’s Marginal Degeneration
Terrien’s marginal degeneration là bệnh thoái hóa mỏng giác mạc ngoại vi tiến triển mạn tính, thường gặp ở nam giới trên 40 tuổi. Bệnh thường đối xứng hai mắt, bắt đầu bằng các đốm thâm nhiễm xám trắng ở vùng rìa phía trên, sau đó tạo thành rãnh mỏng dần, có tân mạch và lắng đọng lipid. Khác với Mooren’s ulcer, bệnh thường không đau và biểu mô giác mạc vẫn nguyên vẹn. Quá trình tiến triển rất chậm, có thể kéo dài 30 năm. Biến chứng bao gồm loạn thị chống quy tắc (against-the-rule astigmatism) và nguy cơ thủng giác mạc tự phát hoặc sau chấn thương nhẹ (15% trường hợp). Điều trị phẫu thuật như ghép giác mạc phiến (lamellar keratoplasty) được chỉ định khi có loạn thị nặng hoặc nguy cơ thủng.
Pellucid Marginal Degeneration
Pellucid marginal degeneration là bệnh thoái hóa mỏng giác mạc ngoại vi phía dưới, đặc trưng bởi dải mỏng (1–2 mm) song song với rìa giác mạc. Giác mạc phía trên dải mỏng thường bình thường, gây ra loạn thị đều và không đều cao. Bệnh thường phát hiện ở độ tuổi từ 20 đến 50. Chẩn đoán phân biệt với Terrien’s degeneration dựa vào vị trí (phía dưới so với toàn bộ chu vi) và sự vắng mặt của tân mạch/lipid. Điều trị bao gồm kính gọng, kính tiếp xúc, hoặc phẫu thuật như cắt bỏ hình nêm (wedge resection), ghép giác mạc phiến hoặc xuyên tâm, và gần đây là đặt vòng trong nhu mô (intrastromal rings) để hỗ trợ cấu trúc collagen.
- Sử dụng corticosteroid tại chỗ sớm cho Mooren’s ulcer nhưng cần thận trọng tối đa ở bệnh nhân viêm khớp dạng thấp.
- Cắt bỏ kết mạc là lựa chọn hiệu quả khi điều trị nội khoa không đáp ứng trong Mooren’s ulcer.
- Theo dõi công thức máu định kỳ hàng tuần trong tháng đầu khi dùng thuốc ức chế miễn dịch toàn thân.
- Phẫu thuật ghép giác mạc phiến là ưu tiên trong Terrien’s marginal degeneration để bảo tồn cấu trúc giác mạc.
- Cân nhắc đặt vòng trong nhu mô cho các trường hợp Pellucid marginal degeneration giai đoạn sớm và trung bình.
Tài liệu tham khảo:
Oleynikov YS, Onclinx TM, Faktorovich EG, Mondino BJ, 2009, Peripheral corneal disease with thinning, In: Corneal Surgery, 229-240.