Ghép giác mạc điều trị: Chỉ định, kỹ thuật và quản lý hậu phẫu

Bs Ngô Hữu Thế
20.11.26
Last Updated

Ghép giác mạc điều trị (therapeutic keratoplasty) là thủ thuật ngoại khoa được thực hiện nhằm khôi phục tính toàn vẹn cấu trúc của nhãn cầu hoặc giải quyết tình trạng viêm loét giác mạc không đáp ứng với điều trị nội khoa thông thường. Theo Prashant Garg và Gullapalli N. Rao (2009), đây là thủ thuật thường được thực hiện cấp cứu trên mắt đang viêm, do đó quy trình phẫu thuật, diễn tiến hậu phẫu và khả năng sống sót của mảnh ghép khác biệt đáng kể so với ghép giác mạc quang học (optical keratoplasty).

Chỉ định ghép giác mạc điều trị

Chỉ định chính bao gồm viêm giác mạc do vi khuẩn, nấm hoặc Acanthamoeba không đáp ứng với điều trị nội khoa tối đa, các trường hợp tiến triển đe dọa thủng hoặc đã thủng giác mạc. Ngoài ra, các tình trạng không nhiễm trùng như viêm giác mạc do thần kinh (neurotropic keratitis), viêm giác mạc do hở mi (exposure keratitis) hoặc khô mắt nặng dẫn đến mất mô giác mạc tiến triển cũng cần can thiệp để bảo tồn cấu trúc nhãn cầu. Các yếu tố nguy cơ dẫn đến ghép giác mạc trong viêm giác mạc nhiễm trùng bao gồm tuổi cao, chậm trễ trong chuyển tuyến, sử dụng steroid tại chỗ, tiền sử phẫu thuật mắt và thị lực kém khi nhập viện.

Đánh giá trước phẫu thuật

Khám sinh hiển vi chi tiết là bắt buộc để xác định kích thước ổ thâm nhiễm và mối liên quan với vùng rìa, từ đó lập kế hoạch kích thước trephine. Trong trường hợp thủng giác mạc, có thể cần dùng keo dán mô (tissue adhesive) để đảm bảo áp lực trước khi cắt. Nếu tiền phòng xẹp hoặc có dính mống mắt, cần sử dụng mannitol đường tĩnh mạch để kiểm soát nhãn áp và giảm thể tích dịch kính. Siêu âm là bắt buộc nếu không thể quan sát đáy mắt để loại trừ viêm nội nhãn, đặc biệt trong các ca viêm giác mạc do nấm hoặc có thủng.

Kỹ thuật phẫu thuật

Phẫu thuật thường thực hiện dưới gây tê tại chỗ, trừ các ca thủng lớn cần gây mê toàn thân. Kỹ thuật bao gồm việc cắt bỏ toàn bộ mô hoại tử hoặc nhiễm trùng, sử dụng trephine lớn hơn tổn thương ít nhất 1 mm. Việc cắt bỏ giác mạc người nhận cần thận trọng để tránh làm thoát dịch nội nhãn. Sau khi cắt, cần làm sạch tiền phòng bằng dung dịch cân bằng muối (balanced salt solution) và loại bỏ màng fibrin trên mống mắt. Khâu đóng vết mổ sử dụng chỉ rời (interrupted sutures), đi qua ít nhất 75% độ dày giác mạc. Các kỹ thuật biến đổi như Sclerokeratoplasty hoặc Corneal debulking được áp dụng tùy theo mức độ tổn thương.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Kích thước trephineLớn hơn tổn thương ít nhất 1 mm
Độ sâu khâu vết mổÍt nhất 75% độ dày giác mạc
Ketoconazole (uống)200 mg, 2 lần/ngày
Lidocaine (gây tê)1% hỗn hợp với epinephrine
Bupivacaine (gây tê)0.75% hỗn hợp với hyaluronidase và sodium bicarbonate
Bình luận: Thông tin theo [Prashant Garg, Gullapalli N. Rao, 2009]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh việc sử dụng trephine lớn hơn tổn thương 1 mm là chìa khóa để đảm bảo diện cắt sạch, tuy nhiên trên thực tế lâm sàng, việc bảo tồn mô rìa là cực kỳ quan trọng để giảm nguy cơ thải ghép và tăng khả năng sống sót của mảnh ghép.

Quản lý hậu phẫu

Quản lý hậu phẫu tập trung vào việc ngăn ngừa tái phát nhiễm trùng, thúc đẩy tái biểu mô hóa và kiểm soát viêm. Việc sử dụng corticosteroid trong viêm giác mạc nhiễm trùng là vấn đề gây tranh cãi; tác giả khuyến cáo chỉ sử dụng sau khi đã chắc chắn loại bỏ được tác nhân gây bệnh, đặc biệt thận trọng với nấm và Acanthamoeba. Nhãn áp cần được theo dõi sát sao do nguy cơ tăng nhãn áp thứ phát sau phẫu thuật trên mắt đang viêm.

  • Luôn gửi mảnh giác mạc cắt bỏ đi xét nghiệm vi sinh và giải phẫu bệnh để định hướng điều trị.
  • Sử dụng chỉ khâu rời để đảm bảo độ kín vết mổ và tránh hiện tượng cheesewiring.
  • Ưu tiên sử dụng thuốc kháng sinh/kháng nấm tại chỗ theo phổ nhạy cảm của vi khuẩn.
  • Tránh các thuốc gây độc biểu mô trong giai đoạn hậu phẫu sớm để hỗ trợ quá trình lành vết thương.
  • Theo dõi sát nhãn áp và sử dụng thuốc hạ nhãn áp nếu có dấu hiệu tăng nhãn áp sau phẫu thuật.

Tài liệu tham khảo:

Prashant Garg, Gullapalli N. Rao, 2009, Therapeutic penetrating keratoplasty, Corneal Surgery, Chapter 50, pp. 439-449.

Xem thêm