Dẫn nhập
Phẫu thuật ghép giác mạc xuyên thấu (Penetrating Keratoplasty - PKP) được thực hiện với hơn 45.000 ca mỗi năm, tuy nhiên các sai số khúc xạ hậu phẫu vẫn là thách thức lớn, thường gây ra loạn thị từ 4–5 D và bất đồng khúc xạ đáng kể. Theo Solomon và Donnenfeld (2009), mục tiêu chính của phẫu thuật khúc xạ sau PKP là giải quyết đủ độ cận và loạn thị để bệnh nhân có thể đeo kính, thay vì chỉ tập trung vào thị lực không kính như trong phẫu thuật khúc xạ thẩm mỹ thông thường. Thông tin theo [Solomon & Donnenfeld, 2009]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng.
Photorefractive Keratectomy (PRK) sau ghép giác mạc xuyên thấu
PRK đã được nghiên cứu để điều trị sai số khúc xạ sau PKP, nhưng kết quả thường kém dự đoán và kém hiệu quả hơn so với mắt chưa từng phẫu thuật. Quá trình lành thương của giác mạc ghép khác biệt so với giác mạc tự thân, dẫn đến nguy cơ cao bị loạn thị không đều, thoái triển và đục giác mạc (corneal haze). Một nghiên cứu đa trung tâm của Maloney et al. báo cáo tỷ lệ mất 2 dòng thị lực trở lên là 29% ở bệnh nhân phẫu thuật PRK sau phẫu thuật nhãn khoa trước đó. Gần đây, PRK điều biến theo bản đồ giác mạc (topography-modulated PRK) sử dụng phần mềm như LIGI đã cho thấy hiệu quả trong điều trị loạn thị không đều sau PKP.
LASIK sau ghép giác mạc xuyên thấu
LASIK mang lại ưu điểm về phục hồi thị lực nhanh, giảm sẹo mô đệm và ít loạn thị không đều hơn so với PRK. Tuy nhiên, rủi ro chính liên quan đến việc tạo vạt giác mạc (lamellar flap). Thời điểm thực hiện LASIK sau PKP chưa được xác định chắc chắn, nhưng khuyến cáo nên đợi tối thiểu 3 tháng sau khi tháo chỉ và bản đồ giác mạc ổn định. Đánh giá tiền phẫu cần bao gồm kiểm tra kỹ bề mặt nhãn cầu, loại trừ dấu hiệu thải ghép hoặc viêm nội nhãn. Bệnh nhân có tiền sử loạn thị cao cần kiểm tra kỹ tình trạng vạt và nguy cơ nứt vết mổ.
Kỹ thuật phẫu thuật
Kỹ thuật LASIK sau PKP có những thay đổi quan trọng: tránh khởi đầu đường cắt tại vị trí tiếp giáp giữa mảnh ghép và giác mạc chủ (graft–host interface), ưu tiên vạt có bản lề mũi (nasal-hinged flap) để bảo tồn cảm giác giác mạc. Trong trường hợp nội mô yếu, vạt bản lề trên (superior hinge) 8,5 mm được khuyến cáo. Thời gian chờ vạt bám dính sau khi đặt lại là 5 phút, lâu hơn so với LASIK thông thường. Sử dụng thuốc nhỏ mắt như carboxymethylcellulose 1% để bảo vệ bề mặt và prednisolone acetate 1% 4 lần/ngày trong 1 tuần để giảm nguy cơ thải ghép.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ mất 2 dòng thị lực (PRK) | 29%, nghiên cứu đa trung tâm |
| Thời gian chờ sau tháo chỉ | Tối thiểu 3 tháng |
| Liều Prednisolone acetate 1% | 4 lần/ngày trong 1 tuần, giảm dần 1 lần/ngày trong 2 tuần |
| Liều Gatifloxacin 0,3% | 4 lần/ngày, bắt đầu từ ngày trước phẫu thuật đến 5 ngày sau phẫu thuật |
| Tỷ lệ biến chứng vạt (Solomon et al.) | 3 ca trong loạt ca lâm sàng |
Bình luận: Thông tin theo [Solomon & Donnenfeld, 2009]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Việc sử dụng Mitomycin C (MMC) trong PRK sau PKP cần thận trọng do nguy cơ độc tính nội mô. Các tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của chức năng bơm nội mô trong việc duy trì độ bám dính của vạt LASIK; bất kỳ dấu hiệu phù giác mạc nào cũng là cảnh báo nguy cơ bong vạt.
Kết quả lâm sàng và biến chứng
Các nghiên cứu lớn về LASIK sau PKP cho thấy sự cải thiện đáng kể về tương đương cầu (spherical equivalent) và loạn thị. Ví dụ, trong loạt ca của Donnenfeld et al., sự thay đổi tương đương cầu đạt 79,28–89,84%. Tuy nhiên, biến chứng như bong vạt, nứt vết mổ, và tăng sinh biểu mô (epithelial ingrowth) vẫn có thể xảy ra. Các lựa chọn thay thế như rạch giác mạc thư giãn (relaxing incisions) hoặc cắt bỏ hình nêm (wedge resections) có thể hiệu quả với loạn thị nhưng ít tác động đến tương đương cầu và có thể gây mất ổn định vết mổ.
- Luôn kiểm tra kỹ tình trạng vết mổ và sự ổn định của bản đồ giác mạc trước khi quyết định phẫu thuật.
- Ưu tiên vạt bản lề mũi để bảo tồn cảm giác giác mạc, trừ trường hợp nội mô yếu cần vạt bản lề trên.
- Sử dụng thuốc chống viêm steroid kéo dài hơn so với LASIK thông thường để phòng ngừa thải ghép.
- Cảnh giác cao độ với nguy cơ bong vạt trong tuần đầu hậu phẫu, đặc biệt ở bệnh nhân có phù giác mạc ngoại vi.
- Khuyến khích bệnh nhân sử dụng kính tiếp xúc nếu có thể, vì đây vẫn là tiêu chuẩn vàng trong phục hồi thị lực sau PKP.
Tài liệu tham khảo:
Renée Solomon, Eric D. Donnenfeld, 2009, Chapter 59: Refractive surgery following penetrating keratoplasty, Corneal Surgery, 517-527.